უფასო დენი, კრიპტომაინინგი და ენერგოსისტემის ფასი: შეძლებს თუ არა სვანეთის გამრიცხველიანება მრავალწლიანი პრობლემის მოგვარებას?

სვანეთში ელექტროენერგიის მოხმარების კონტროლის გამკაცრება საქართველოს ენერგეტიკული სექტორის ერთ-ერთი ყველაზე გახმაურებული და ამავდროულად ყველაზე ხანგრძლივი პრობლემის გადაჭრის მცდელობაა. ხელისუფლებამ რეგიონში სრულმასშტაბიანი გამრიცხველიანების დაწყება დააანონსა, რასაც თან უნდა ახლდეს ელექტროენერგიის უკანონო მოხმარების გამოვლენა და სამართლებრივი რეაგირება. გადაწყვეტილების მთავარი მიზანი კრიპტომაინინგთან დაკავშირებული უკონტროლო ენერგომოხმარების შეჩერებაა, რომელიც წლების განმავლობაში მნიშვნელოვან ფინანსურ და ტექნიკურ პრობლემად იქცა.

ოფიციალური მონაცემებით, მხოლოდ 2025 წელს მესტიის მუნიციპალიტეტში ელექტროენერგიის მოხმარებამ 133 მილიონ კილოვატსაათს მიაღწია. შედარებისთვის, მსგავსი ზომისა და მოსახლეობის მუნიციპალიტეტებში წლიური მოხმარება, როგორც წესი, 10 მილიონ კილოვატსაათს არ აღემატება. ეს სხვაობა იმდენად დიდია, რომ ენერგეტიკოსების შეფასებით, მისი ახსნა მხოლოდ საყოფაცხოვრებო ან ტურისტული მოხმარებით შეუძლებელია. სწორედ ამიტომ წლების განმავლობაში თითქმის ყველა კვლევა და დარგის წარმომადგენელი ჭარბ მოხმარებას კრიპტომაინინგის საქმიანობას უკავშირებდა.

ენერგეტიკის სექტორისთვის პრობლემა მხოლოდ ელექტროენერგიის დაკარგული შემოსავალი არ არის. ჭარბი მოხმარება ზრდის ქსელების დატვირთვას, აჩენს ავარიულ გათიშვებს, აუარესებს მომსახურების ხარისხს და დამატებით ხარჯებს აკისრებს როგორც გამანაწილებელ კომპანიას, ისე მთლიანად ენერგოსისტემას. ხელისუფლების შეფასებით, არსებული ვითარება ყოველწლიურად მინიმუმ 20-25 მილიონი ლარის ფინანსურ ზარალს იწვევს, რომლის ნაწილიც საბოლოოდ ყველა გადამხდელ მომხმარებელზე ნაწილდება.

სვანეთის განსაკუთრებული სტატუსი ამ პრობლემის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია. ქვეყნის სხვა მაღალმთიან რეგიონებში მოსახლეობა ელექტროენერგიის ტარიფის ნაწილობრივ სუბსიდირებას იღებს, ზემო სვანეთში კი მოსახლეობა წლების განმავლობაში ელექტროენერგიის საფასურის გადახდისგან სრულად გათავისუფლებული იყო. სპეციალისტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ სწორედ ამ მოდელმა შექმნა გარემო, სადაც კრიპტომაინინგი ეკონომიკურად განსაკუთრებით მომგებიანი გახდა. როდესაც ენერგორესურსის ღირებულება ნულის ტოლია, მაინინგის ბიზნესის ხარჯების უდიდესი ნაწილი ფაქტობრივად ქრება.

ორგანიზაცია „მსოფლიო გამოცდილება საქართველოსთვის“ დირექტორი მურმან მარგველაშვილი აღნიშნავს, რომ უკანონო მაინინგი ქვეყნისთვის ეკონომიკურ სარგებელს პრაქტიკულად არ ქმნის, ხოლო ენერგოსისტემას მნიშვნელოვან ტვირთად აწვება. მისი შეფასებით, პრობლემის მოგვარება დიდი ხნის წინ უნდა დაწყებულიყო და გამრიცხველიანება აუცილებელი ნაბიჯია. მარგველაშვილი მიიჩნევს, რომ შედეგი პირველ რიგში ელექტროენერგიის მოხმარების შემცირებასა და გამანაწილებელი კომპანიის ფინანსურ მაჩვენებლებში გამოჩნდება.

თუმცა ყველა ექსპერტი არ ფიქრობს, რომ მხოლოდ მრიცხველების დაყენება საკმარისი იქნება. ენერგეტიკოსი მირონ ფირცხელანი მიიჩნევს, რომ პრობლემა გაცილებით ღრმაა და ენერგეტიკული სექტორის სისტემურ გამოწვევებს უკავშირდება. მისი შეფასებით, გამრიცხველიანება დადებითი ნაბიჯია, თუმცა პარალელურად აუცილებელია ისეთი მოდელის შექმნა, რომელიც ადგილობრივი მოსახლეობის სოციალურ ინტერესებსაც გაითვალისწინებს. ექსპერტის აზრით, გარკვეული მოცულობის ელექტროენერგიის უფასოდ დატოვება ან სპეციალური სოციალური ტარიფის დაწესება შეიძლება ერთ-ერთი გამოსავალი იყოს, რათა რეფორმა მოსახლეობისთვის დამატებით სოციალურ პრობლემად არ გადაიქცეს.

სექტორის ანალიზი აჩვენებს, რომ სვანეთის შემთხვევა მხოლოდ რეგიონული პრობლემა აღარ არის. საქართველო ბოლო წლებში სულ უფრო მეტად ხდება ელექტროენერგიის იმპორტზე დამოკიდებული, განსაკუთრებით ზამთრის პერიოდში. შესაბამისად, ნებისმიერი უკონტროლო მოხმარება პირდაპირ აისახება ქვეყნის ენერგეტიკულ ბალანსზე. ენერგეტიკოსების შეფასებით, როდესაც სისტემაში ათეულობით მილიონი კილოვატსაათი არაეფექტიანად იხარჯება, იზრდება იმპორტის საჭიროებაც, რაც საბოლოოდ ქვეყნის სავაჭრო ბალანსსა და ენერგოუსაფრთხოებაზე მოქმედებს.

ბიზნესსექტორისთვისაც საკითხი მნიშვნელოვანია. ტურიზმის განვითარებას სვანეთში ენერგომომარაგების სტაბილურობა სჭირდება. ადგილობრივი სასტუმროები, საოჯახო ტიპის განთავსების ობიექტები და სხვა ტურისტული ბიზნესი წლების განმავლობაში ქსელის გადატვირთვასა და ავარიულ გათიშვებზე საუბრობდნენ. სწორედ ამიტომ ბიზნესის ნაწილი გამრიცხველიანების პროცესს მიესალმება და მიიჩნევს, რომ ეს მომსახურების ხარისხს გააუმჯობესებს.

კრიტიკოსები კი ყურადღებას ამახვილებენ იმაზე, რომ ხელისუფლებამ პრობლემის მოგვარება ძალიან დააგვიანა. მათ შეფასებით, ენერგომოხმარების სტატისტიკა წლების განმავლობაში მიუთითებდა არანორმალურად მაღალ მოხმარებაზე, თუმცა ქმედითი ნაბიჯები მხოლოდ ახლა გადაიდგა. მათი აზრით, თუ კონტროლი არ იქნება თანმიმდევრული და მხოლოდ ერთჯერადი კამპანიის სახეს მიიღებს, პრობლემა შესაძლოა სხვა ფორმით დაბრუნდეს.

საბოლოოდ, სვანეთში გამრიცხველიანების დაწყება შეიძლება საქართველოს ენერგეტიკული პოლიტიკის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ტესტად იქცეს. თუ რეფორმა წარმატებით განხორციელდა, ქვეყანა მიიღებს ნაკლებ დანაკარგს, უფრო სტაბილურ ქსელს და სამართლიან განაწილების სისტემას. თუ პროცესი მხოლოდ ადმინისტრაციული ღონისძიებით შემოიფარგლება და სისტემური ცვლილებები არ გაგრძელდება, ენერგეტიკული სექტორისთვის არსებული გამოწვევები კვლავ ძალაში დარჩება. სწორედ ამიტომ უახლოესი თვეები აჩვენებს, შეძლებს თუ არა სახელმწიფო მრავალწლიანი პრობლემის რეალურ გადაწყვეტას და არა მხოლოდ მის დროებით შემცირებას.

წყაროები:

https://www.resonancedaily.com/index.php?id_rub=3&id_artc=252446

https://bm.ge/news/eleqtroenergiis-moxmareba-mestiashi-133-milion-kvt-saats-aaghtsavs

https://commersant.ge/news/economics/mestiashi-gamritskhvelianeba-daitsqeba

https://businessmedia.ge/news/energetika/svanetshi-eleqtroenergiis-moxmarebis-problema

https://gfsis.org.ge/ge/blog/view/1387

https://www.iea.org/reports/cryptocurrency-mining-and-electricity-consumption

https://www.worldbank.org/en/topic/energy