საქართველოში ტურისტული სექტორი ახალი რეგულაციის გარშემო დისკუსიას აგრძელებს. საუბარია ტურისტული კომპანიებისთვის გადახდისუუნარობისგან დაცვის სავალდებულო მექანიზმებზე, რომლის მიზანია მომხმარებლის დაცვა იმ შემთხვევაში, თუ კომპანია ფინანსური პრობლემების გამო აღებულ ვალდებულებებს ვეღარ შეასრულებს. იდეის მხარდამჭერები ამბობენ, რომ მსგავსი სისტემა აუცილებელია ტურიზმის ბაზრის გაჯანსაღებისა და მომხმარებლის ნდობისთვის, ბიზნესის ნაწილი კი მიიჩნევს, რომ რეგულაციის მოქმედი ფორმით ამოქმედებამ შესაძლოა მცირე და საშუალო კომპანიებზე არაპროპორციული ფინანსური ზეწოლა შექმნას.
ტურიზმის ინდუსტრიისთვის საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან პანდემიამ და ბოლო წლების გლობალურმა კრიზისებმა აჩვენა, რამდენად მოწყვლადია მოგზაურობის სექტორი მოულოდნელი შოკების მიმართ. მსოფლიოში არაერთი შემთხვევა ყოფილა, როდესაც ტურისტული კომპანიის გაკოტრების შემდეგ ათასობით მომხმარებელი წინასწარ გადახდილი თანხისა და მომსახურების გარეშე დარჩა. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მაგალითი ბრიტანული Thomas Cook-ის გაკოტრება იყო 2019 წელს, რის შემდეგაც ასობით ათასი ტურისტის დაბრუნება სახელმწიფოს ჩარევით გახდა საჭირო.
სწორედ ასეთი შემთხვევების თავიდან აცილებას ემსახურება ფინანსური უზრუნველყოფის მექანიზმი. პრაქტიკაში ეს შეიძლება იყოს სადაზღვევო პროდუქტი, საბანკო გარანტია ან სხვა ფინანსური ინსტრუმენტი, რომელიც მომხმარებელს იცავს, თუ ტურისტული კომპანია ვალდებულებას ვერ შეასრულებს. მსგავსი მიდგომა მოქმედებს ევროკავშირშიც, სადაც პაკეტური ტურების შესახებ დირექტივა კომპანიებს ავალდებულებს, ჰქონდეთ მომხმარებლის თანხის დაცვის სისტემა გადახდისუუნარობის შემთხვევაში.
საქართველოში მთავარი დებატი არა მომხმარებლის დაცვის იდეას, არამედ რეგულაციის ფორმას ეხება. ტურისტული სექტორის წარმომადგენლების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ერთი და იგივე მოთხოვნის დაწესება ყველა კომპანიისთვის, მათი ზომის, ბრუნვისა და საქმიანობის მოდელის მიუხედავად, არასწორია.
„Discover Georgia“-ს დამფუძნებელი ნინა კაბალურია აცხადებს, რომ აუცილებელია მუხლის დაზუსტება ან შეცვლა, რადგან მოქმედი ჩანაწერი აბსოლუტურად ყველა ტურისტულ კომპანიას ერთნაირ ვალდებულებას უწესებს. მისი შეფასებით, რეგულაცია უნდა იყოს უფრო მოქნილი და ითვალისწინებდეს იმას, რა ტიპის მომსახურებას ყიდის კომპანია, რა მოცულობის თანხებს იღებს წინასწარ და რა რეალური ფინანსური რისკი არსებობს მომხმარებლისთვის.
ბიზნესის ამ ნაწილის არგუმენტია, რომ მცირე ტურისტულ სააგენტოებს, რომლებიც შეზღუდული რაოდენობის მომხმარებელზე მუშაობენ ან მხოლოდ შუამავლის ფუნქციას ასრულებენ, შეიძლება გაუჩნდეთ ისეთი ხარჯი, რომელიც მათ საქმიანობას გაართულებს. მათი აზრით, თუ ფინანსური უზრუნველყოფის ღირებულება მაღალი იქნება, ბაზარზე დარჩენა უფრო მარტივი გახდება მსხვილი კომპანიებისთვის, ხოლო მცირე მოთამაშეების ნაწილი კონკურენტუნარიანობას დაკარგავს.
მეორე მხარეს არიან მომხმარებელთა დაცვის სპეციალისტები და რეგულაციის მომხრეები, რომლებიც ამბობენ, რომ ტურიზმი ნდობაზე დაფუძნებული ბიზნესია და ფინანსური გარანტიის გარეშე მომხმარებელი ხშირად ყველაზე სუსტი მხარეა. მათი შეფასებით, როდესაც მოქალაქე წინასწარ იხდის თანხას მოგზაურობაში, სასტუმროში ან პაკეტურ ტურში, მას უნდა ჰქონდეს მინიმალური გარანტია, რომ კომპანიის პრობლემის შემთხვევაში თანხა ან მომსახურება არ დაიკარგება.
სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ფინანსური გარანტიების არსებობა შეიძლება თავად სექტორისთვისაც სასარგებლო იყოს. მომხმარებლის მაღალი ნდობა ზრდის წინასწარი ჯავშნების რაოდენობას, ამცირებს რისკის აღქმას და კომპანიებს საშუალებას აძლევს უფრო სტაბილური გაყიდვები ჰქონდეთ. გარდა ამისა, საერთაშორისო პარტნიორებისთვის რეგულირებული და დაცული ბაზარი უფრო მიმზიდველია.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, მთავარი გამოწვევა ბალანსის პოვნაა. თუ მოთხოვნები ზედმეტად სუსტი იქნება, მომხმარებელი დაუცველი დარჩება და ერთი დიდი კომპანიის გაკოტრებაც კი შეიძლება მთელი სექტორის რეპუტაციულ პრობლემად იქცეს. თუ მოთხოვნები ზედმეტად მკაცრი იქნება, შეიძლება გაიზარდოს მცირე ბიზნესის ხარჯები, შემცირდეს კონკურენცია და საბოლოოდ მომხმარებელმა უფრო მაღალი ფასები მიიღოს.
ტურიზმის სექტორის ექსპერტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ გამოსავალი რისკზე დაფუძნებული მოდელია. ასეთ შემთხვევაში ფინანსური უზრუნველყოფის მოცულობა დამოკიდებული იქნება კომპანიის საქმიანობის მასშტაბზე, წინასწარ მიღებულ თანხებზე და მომხმარებლის წინაშე არსებულ ვალდებულებებზე. მსგავსი მიდგომა გამოიყენება არაერთ ევროპულ ქვეყანაში, სადაც რეგულაცია მიზნად ისახავს არა ყველა კომპანიის ერთნაირად დატვირთვას, არამედ რეალური რისკების დაზღვევას.
საკითხს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს საქართველოს ეკონომიკისთვისაც. ტურიზმი ქვეყნის ერთ-ერთი მთავარი შემოსავლიანი სექტორია. საქართველოს ეროვნული ტურიზმის ადმინისტრაციის მონაცემებით, საერთაშორისო მოგზაურობიდან მიღებული შემოსავლები ბოლო წლებში მილიარდობით დოლარს აღწევს. შესაბამისად, სექტორის სტაბილურობა გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ტურისტულ კომპანიებზე, არამედ სასტუმროებზე, ტრანსპორტზე, კვების ობიექტებზე, მცირე ბიზნესზე და დასაქმებაზე.
ამავე დროს, ტურისტული ინდუსტრია შედარებით დაბალი შესვლის ბარიერის მქონე ბაზარია, სადაც ბევრი მცირე კომპანია მუშაობს. ამიტომ ნებისმიერი ახალი ფინანსური მოთხოვნა განსაკუთრებით ფრთხილ დაგეგმვას საჭიროებს. რეგულაციამ უნდა გაზარდოს ნდობა და უსაფრთხოება ისე, რომ არ შეამციროს კონკურენცია.
ანალიტიკოსები და ტურიზმის სფეროს სპეციალისტები ერთ მთავარ დასკვნას აკეთებენ: გადახდისუუნარობისგან დაცვის მექანიზმი თანამედროვე ტურიზმის აუცილებელი ნაწილია, თუმცა მისი წარმატება დამოკიდებული იქნება დეტალებზე. თუ სისტემა იქნება პროპორციული, გამჭვირვალე და კომპანიების რეალურ რისკებზე მორგებული, ის მომხმარებლებსაც დაიცავს და ბაზარსაც გააძლიერებს. მაგრამ თუ რეგულაცია ყველა მოთამაშეს ერთნაირ ფინანსურ ტვირთს დააკისრებს, შესაძლოა სწორედ იმ მცირე ბიზნესებს შეუქმნას პრობლემა, რომლებიც ქართული ტურიზმის მრავალფეროვნების მნიშვნელოვან ნაწილს ქმნიან.
წყაროები:
• https://www.europarl.europa.eu/factsheets/en/sheet/126/tourism
• https://www.caa.co.uk/atol-protection/
• https://www.unwto.org/tourism-data
https://commission.europa.eu/law/law-topic/consumer-protection-law/travel-and-timeshare-law/package-travel-directive_en
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32015L2302
https://www.caa.co.uk/atol-protection/
https://www.caa.co.uk/newsroom/news/thomas-cook-ceases-trading/
https://www.unwto.org/tourism-data
