ევრაზიის ეკონომიკური კავშირი 2025 წლის შედეგებს რეკორდულ მაჩვენებლად წარმოაჩენს. ყაზახეთის პრეზიდენტის, ყასიმ ჟომართ თოყაევის განცხადებით, კავშირის წევრ ქვეყნებს შორის სავაჭრო ბრუნვამ 80 მილიარდ ევროს გადააჭარბა, 2026 წელს კი შიდა ვაჭრობა შესაძლოა კიდევ დაახლოებით 6 პროცენტით გაიზარდოს და 85 მილიარდ ევროს ასცდეს. ევრაზიის ეკონომიკურ კავშირში შედიან რუსეთი, ბელარუსი, ყაზახეთი, სომხეთი და ყირგიზეთი, ხოლო მისი მთავარი ეკონომიკური იდეა ერთიანი ბაზრის, საბაჟო სივრცის, კაპიტალის, მომსახურების, საქონლისა და სამუშაო ძალის შედარებით თავისუფალი მოძრაობის შენარჩუნებაა.

ეს მაჩვენებელი მხოლოდ ვაჭრობის სტატისტიკა არ არის. 80 მილიარდ ევროზე მეტი შიდა ბრუნვა აჩვენებს, რომ დასავლეთის სანქციების, ლოგისტიკური რყევებისა და რუსეთის ეკონომიკაზე გაზრდილი ზეწოლის მიუხედავად, ბლოკი საკუთარი წევრებისთვის ალტერნატიულ სავაჭრო არხად რჩება. თუმცა ანალიტიკოსები და ეკონომიკური სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ზრდის დიდი ნაწილი არა მხოლოდ ღრმა ინტეგრაციით, არამედ იძულებითი გადალაგებითაც აიხსნება. ომის შემდეგ რუსეთთან პირდაპირი სავაჭრო არხების ნაწილი შეიზღუდა, რის გამოც გაიზარდა შუამავალი ბაზრების, მათ შორის ყაზახეთის, ყირგიზეთისა და სომხეთის როლი.

ბლოკის მასშტაბი ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი, მაგრამ ასიმეტრიულია. ოფიციალური მონაცემებით, 2025 წელს EAEU ქვეყნების ჯამურმა მშპ-მ 3 ტრილიონ დოლარს გადააჭარბა, სამრეწველო გამოშვება 2021-2025 წლებში 18.9 პროცენტით გაიზარდა, სოფლის მეურნეობის წარმოება კი 12.4 პროცენტით. თუმცა ამ სურათში მთავარი წონა რუსეთზე მოდის, რაც კავშირის ეკონომიკურ ბალანსს პოლიტიკურადაც და ფინანსურადაც არათანაბარს ხდის.

EAEU-ს 2026 წლის ბიუჯეტი 14.232 მილიარდი რუსული რუბლით არის დამტკიცებული. იგი წევრი ქვეყნების შენატანებით ფინანსდება, სადაც რუსეთის წილი 85.065 პროცენტია, ყაზახეთის 6.955 პროცენტი, ბელარუსის 4.86 პროცენტი, ყირგიზეთის 1.9 პროცენტი, სომხეთის კი 1.22 პროცენტი. ეს ნიშნავს, რომ ბლოკის ინსტიტუციური ფინანსური საფუძველი პრაქტიკულად რუსეთის კონტრიბუციაზე დგას. ეკონომისტების შეფასებით, ეს ერთდროულად აძლიერებს ბლოკის ფუნქციონირების შესაძლებლობას და ზრდის წევრი ქვეყნების დამოკიდებულებას მოსკოვის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ დღის წესრიგზე.

ფინანსურად საინტერესოა კიდევ ერთი მიმართულება: EAEU ცდილობს, საერთო ბიუჯეტი მხოლოდ ადმინისტრაციული ხარჯებისთვის არ გამოიყენოს და კოოპერაციული პროექტების დაფინანსების ინსტრუმენტად აქციოს. 2026 წელს სამრეწველო და აგროსამრეწველო კოოპერაციის მხარდასაჭერად 9 მილიარდი რუბლის გამოყოფაა გათვალისწინებული, ხოლო 2026-2027 წლებში მსგავსი პროექტებისთვის დაახლოებით 12 მილიარდი რუბლი უნდა გამოიყოს. ეს თანხა ბლოკის მასშტაბთან შედარებით დიდი არ არის, მაგრამ მისი მნიშვნელობა პოლიტიკური ეკონომიკის ნაწილშია: EAEU ცდილობს შექმნას საერთო წარმოების ჯაჭვები, სადაც მინიმუმ რამდენიმე წევრი ქვეყანა იქნება ჩართული.

ვაჭრობის ზრდაზე მოქმედი მთავარი ფაქტორებია სანქციების შედეგად გადალაგებული მიწოდების ჯაჭვები, ეროვნული ვალუტებით ანგარიშსწორების ზრდა, საბაჟო ადმინისტრირების გამარტივების მცდელობა, რუსეთზე დამოკიდებული ბაზრების შენარჩუნება და აზიის მიმართულებით გახსნილი ახალი სავაჭრო არხები. Euronews-ის ცნობით, ბლოკში ანგარიშსწორების დაახლოებით 90 პროცენტი ეროვნულ ვალუტებში ხორციელდება, რაც დოლარზე და ევროზე დამოკიდებულების შემცირების პოლიტიკის ნაწილია.

გარე ვაჭრობის მიმართულებით EAEU განსაკუთრებით აქტიურია აზიაში და ახლო აღმოსავლეთში. 2025 წელს ამოქმედდა თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება ირანთან, რამაც რუსული და ევრაზიული ექსპორტისთვის ტარიფების შემცირება უნდა უზრუნველყოს. Reuters-ის ცნობით, ირანთან შეთანხმება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ლითონების, მარცვლეულის, ზეთების, ქაღალდისა და სხვა საქონლის ექსპორტისთვის. 2025 წლის ბოლოს EAEU-მ ინდონეზიასთანაც გააფორმა თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება, რომელიც 180 მილიონიან ბაზარზე ინდონეზიური პროდუქციისთვის შეღავათიან რეჟიმს, ხოლო EAEU-სთვის სასუქების, ხორბლის, ქვანახშირისა და სხვა საქონლის ექსპორტის გაფართოებას გულისხმობს.

თუმცა ეკონომიკური ზრდის სურათი ერთმნიშვნელოვანი არ არის. მსოფლიო ბანკის შეფასებით, ევროპისა და ცენტრალური აზიის რეგიონში ზრდა 2025 წელს 2.4 პროცენტამდე შენელდა, რაც ნაწილობრივ რუსეთის ეკონომიკაში მკაცრი მონეტარული პოლიტიკითა და სუსტი მოხმარებით აიხსნება. ევრაზიის განვითარების ბანკი კი 2026 წლისთვის EAEU-სა და მეზობელი ეკონომიკების ნაწილში განსხვავებულ დინამიკას ხედავს: ცენტრალური აზია უფრო სწრაფად იზრდება, რუსეთი კი შედარებით ნელა.

შეფასებით ნაწილში სპეციალისტები ამბობენ, რომ EAEU-ს მთავარი უპირატესობა დღეს სამი მიმართულებაა: დიდი რუსული ბაზარი, საბაჟო კავშირის ეფექტი და აზიასთან სავაჭრო კავშირების გაფართოების მცდელობა. მთავარი სისუსტე კი იგივე რუსეთზე ზედმეტი დამოკიდებულებაა. ეს დამოკიდებულება ზრდის პოლიტიკურ რისკს, სანქციურ რისკს და ცალკეული წევრებისთვის არჩევანის შეზღუდვას. ამის მაგალითია სომხეთის შემთხვევაც, სადაც რუსეთის მიერ სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის იმპორტზე დაწესებულმა შეზღუდვებმა აჩვენა, რომ საერთო ბაზარი ყოველთვის თანაბრად პროგნოზირებადი არ არის.

ამიტომ 80 მილიარდ ევროზე მეტი სავაჭრო ბრუნვა EAEU-სთვის მნიშვნელოვანი ეკონომიკური არგუმენტია, მაგრამ არა საკმარისი მტკიცებულება, რომ ბლოკი სრულფასოვნად დაბალანსებულ და დამოუკიდებელ ეკონომიკურ ცენტრად ჩამოყალიბდა. უფრო ზუსტი შეფასებით, ევრაზიის ეკონომიკური კავშირი დღეს არის რეგიონული სავაჭრო სისტემა, რომელიც სანქციების ეპოქაში წევრი ქვეყნებისთვის ბაზრების, ლოგისტიკისა და ანგარიშსწორების ალტერნატიულ არხს ქმნის, მაგრამ მისი ფინანსური და პოლიტიკური მდგრადობა კვლავ დიდწილად რუსეთის ეკონომიკურ შესაძლებლობებზეა მიბმული.

წყაროები: