რუსული „ორეშნიკის“ გარშემო შექმნილი პოლიტიკური და სამხედრო რიტორიკა სულ უფრო მეტად ეჯახება ტექნიკური საიმედოობის კითხვებს. რაკეტა, რომელსაც ვლადიმერ პუტინი დასავლეთისთვის სტრატეგიულ გაფრთხილებად წარმოაჩენს, უკრაინული კერძო სამხედრო ანალიტიკური კომპანია Dallas Analytics-ის კვლევის მიხედვით, შესაძლოა სერიოზულ სიზუსტის პრობლემას აწყდებოდეს. კვლევის ავტორები ამტკიცებენ, რომ „ორეშნიკის“ მართვის სისტემაში გამოყენებული საბჭოთა პერიოდის GU-503 ტიპის გიროსკოპული ბლოკები სათანადოდ ვეღარ კალიბრდება, რაც რაკეტის ფრენის ტრაექტორიაზე აისახება და სამიზნიდან ათეულობით კილომეტრით აცდენის რისკს ქმნის. ამ დასკვნის დამოუკიდებელი საერთაშორისო დადასტურება ჯერ შეზღუდულია, ამიტომ ტექსტში ის უნდა განვიხილოთ როგორც ანალიტიკური შეფასება და არა საბოლოოდ დამტკიცებული ფაქტი.
„ორეშნიკი“ პირველად ფართოდ 2024 წლის ნოემბერში გამოჩნდა, როდესაც რუსეთმა დნიპროზე ახალი საშუალო მანძილზე მოქმედი ბალისტიკური რაკეტა გამოიყენა. Reuters-ის ცნობით, ამერიკულმა მხარემ მაშინ ის ექსპერიმენტულ საშუალო სიშორის ბალისტიკურ რაკეტად შეაფასა, რომელიც RS-26 „რუბეჟის“ დიზაინს ეფუძნება. პუტინი ამტკიცებდა, რომ სისტემა ჰიპერბგერით სიჩქარეს ავითარებს და მისი ჩამოგდება შეუძლებელია. თუმცა დასავლელი და უკრაინელი ექსპერტებისთვის თავიდანვე მნიშვნელოვანი კითხვა იყო არა მხოლოდ რაკეტის სიჩქარე, არამედ მისი პრაქტიკული სამხედრო ეფექტიანობა, სიზუსტე, წარმოების მასშტაბი და ფასი.
Dallas Analytics-ის კვლევა სწორედ ამ ნაწილს ეხება. ორგანიზაციის ინფორმაციით, პრობლემის წყარო GU-503 ტიპის გიროსკოპული ბლოკია, რომელიც რაკეტის ინერციული მართვის სისტემის ნაწილია და ტრაექტორიის სტაბილიზაციაში მონაწილეობს. კვლევაში მოყვანილია შიდა საწარმოო მიმოწერა მიჩურინსკის ქარხანა „პროგრესსა“ და აზოვის ოპტიკურ-მექანიკურ ქარხანას შორის, რომლის მიხედვითაც, GU-503 დიდი ხანია სერიულად აღარ იწარმოება, ხოლო მისი ტესტირების, კალიბრაციისა და შემოწმების მოწყობილობები 1970-იანი წლების დასაწყისშია შექმნილი და ტექნოლოგიურად მოძველებულია. თუ ეს დოკუმენტები ავთენტურია, „ორეშნიკის“ პრობლემა მხოლოდ ერთი დეტალის გაუმართაობა არ არის, ეს არის რუსეთის სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსის უფრო ფართო სისუსტე, როდესაც თანამედროვე იარაღად წარმოდგენილი სისტემა ძველ კომპონენტებზე და შეზღუდულ საწარმოო ბაზაზე დგას.
ეს სურათი ემთხვევა რუსეთის სამხედრო ეკონომიკის უფრო ფართო გამოწვევებსაც. SIPRI-ის მონაცემებით, რუსეთის სამხედრო ხარჯები 2025 წელს 5.9%-ით გაიზარდა და 190 მილიარდ დოლარს მიაღწია, რაც მშპ-ის 7.5%-ს შეადგენს. 2024 წელს ეს მაჩვენებელი 149 მილიარდ დოლარი იყო. ანუ ერთ წელიწადში რუსეთის სამხედრო ხარჯები დაახლოებით 41 მილიარდი დოლარით გაიზარდა. ასეთ პირობებში მოსკოვი უზარმაზარ რესურსს დებს იარაღის წარმოებაში, მაგრამ მაღალი ხარჯი ავტომატურად არ ნიშნავს ტექნოლოგიურ ხარისხს. პირიქით, ომის ხანგრძლივობამ, სანქციებმა, დასავლური კომპონენტების დეფიციტმა და დაჩქარებულმა წარმოებამ შეიძლება ხარისხის კონტროლის პრობლემები გაამწვავოს.
„ორეშნიკის“ ირგვლივ ეკონომიკური მნიშვნელობა სწორედ აქ ჩნდება. ბალისტიკური რაკეტა მაღალი ღირებულების იარაღია. მისი შექმნა მოითხოვს ძვირადღირებულ საწარმოო ხაზებს, კომპონენტებს, ტესტირებას, საწვავის ტექნოლოგიას, მართვის სისტემებს და სპეციალიზებულ პერსონალს. თუ ასეთ სისტემას სიზუსტის პრობლემა აქვს, სამხედრო ეფექტიანობა მცირდება, ხოლო ეკონომიკური ღირებულება იზრდება, რადგან ერთი დარტყმის პოლიტიკური ეფექტი შეიძლება დიდი იყოს, მაგრამ სამხედრო შედეგი გაურკვეველი დარჩეს. სხვა სიტყვებით, თუ ძვირადღირებული რაკეტა მიზანს ზუსტად ვერ აღწევს, ის რუსეთისთვის შეიძლება უფრო პროპაგანდისტული იარაღი იყოს, ვიდრე ეფექტიანი ოპერატიული გადაწყვეტა.
ამავე დროს, „ორეშნიკის“ დაუფასებლობა არასწორი იქნებოდა. Reuters-ისა და CSIS-ის მონაცემებით, სისტემა საშუალო მანძილზე მოქმედ ბალისტიკურ რაკეტად განიხილება, რომელსაც თეორიულად ევროპის დიდი ნაწილის დაფარვა შეუძლია. AP-ის ცნობით, რუსეთმა 2025 წლის ბოლოს განაცხადა, რომ „ორეშნიკის“ ბირთვული შესაძლებლობის მქონე სისტემები ბელარუსში განათავსა. ეს ზრდის რისკს არა მხოლოდ უკრაინისთვის, არამედ ნატოს აღმოსავლეთ ფლანგისთვისაც. თუ რაკეტა არაზუსტია, ეს არ ამცირებს მის საფრთხეს სამოქალაქო ინფრასტრუქტურისთვის, პირიქით, არაზუსტი ბალისტიკური იარაღი კიდევ უფრო ზრდის შემთხვევითი დაზიანების, ესკალაციისა და პოლიტიკური შეცდომის რისკს.
სიზუსტის საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ ბალისტიკური რაკეტის სამხედრო დანიშნულება ხშირად სამიზნის სწრაფ და მაღალი ალბათობით განადგურებას გულისხმობს. თუ სისტემა სამიზნეს ათეულობით კილომეტრით სცდება, მაშინ ჩვეულებრივი ქობინით მისი გამოყენება სამხედრო თვალსაზრისით პრობლემურია. ბირთვული ქობინის შემთხვევაში სიზუსტის მოთხოვნა შედარებით განსხვავებულია, მაგრამ ეს გარემოება კიდევ უფრო ამძიმებს უსაფრთხოების რისკს, რადგან ასეთი პლატფორმის ბელარუსში განთავსება რუსეთს დამატებით სტრატეგიულ ზეწოლის ინსტრუმენტს აძლევს.
უკრაინისთვის „ორეშნიკის“ შემთხვევა ორმაგი გაკვეთილია. პირველი, ქვეყანას სჭირდება უფრო ძლიერი საჰაერო და რაკეტსაწინააღმდეგო თავდაცვა, განსაკუთრებით ბალისტიკური საფრთხეების წინააღმდეგ. მეორე, რუსეთის იარაღის ტექნიკური სისუსტეების გამოვლენა შეიძლება სანქციური პოლიტიკისთვისაც მნიშვნელოვანი იყოს. თუ მართლაც დადასტურდება, რომ სისტემა მოძველებულ კომპონენტებზეა დამოკიდებული, დასავლეთისთვის მთავარი ამოცანა იქნება არა მხოლოდ მზა რაკეტების ან გამშვები სისტემების დასანქცირება, არამედ იმ საწარმოო ქსელების, ოპტიკური და მექანიკური კომპონენტების, ტესტირების მოწყობილობებისა და შუამავალი კომპანიების იდენტიფიცირება, რომლებიც რუსულ სამხედრო წარმოებას სიცოცხლისუნარიანობას უნარჩუნებს.
ბიზნესისა და გლობალური უსაფრთხოების კუთხით, ეს ამბავი აჩვენებს, რომ სამხედრო წარმოება დღეს ეკონომიკური გამძლეობის, ტექნოლოგიური სუვერენიტეტისა და მიწოდების ჯაჭვების საკითხია. რუსეთი სამხედრო ხარჯებს ზრდის, მაგრამ მაღალი ბიუჯეტი ვერ აუქმებს ტექნოლოგიურ ჩამორჩენას, თუ კრიტიკული კომპონენტები მოძველებულია ან ხარისხიანად ვერ იწარმოება. „ორეშნიკის“ სავარაუდო სისუსტე ამიტომ მხოლოდ ერთი რაკეტის პრობლემა არ არის. ეს არის მაგალითი, როგორ შეიძლება სანქციებმა, დაჩქარებულმა სამხედრო შეკვეთებმა და საბჭოთა მემკვიდრეობაზე დამოკიდებულებამ ძვირადღირებული იარაღის საიმედოობა შეამციროს.
საბოლოოდ, „ორეშნიკი“ კვლავ სერიოზულ საფრთხედ რჩება, განსაკუთრებით მისი მოქმედების დიაპაზონისა და ბირთვული ქობინის გადატანის პოტენციალის გამო. მაგრამ თუ Dallas Analytics-ის დასკვნები სწორია, პუტინის მიერ „შეუჩერებელ“ ტექნოლოგიად წარმოჩენილი სისტემა რეალურად შეიძლება იყოს მაღალი პოლიტიკური ეფექტის, მაგრამ არასტაბილური სამხედრო სიზუსტის მქონე იარაღი. რუსეთისთვის ეს ნიშნავს, რომ მილიარდობით დოლარიანი სამხედრო ეკონომიკა ყოველთვის ვერ ქმნის ხარისხიან შედეგს. უკრაინისა და ევროპისათვის კი დასკვნა უფრო მკაფიოა: რუსული სარაკეტო საფრთხე არ უნდა შეფასდეს მხოლოდ კრემლის პროპაგანდით, ის უნდა შეფასდეს ტექნიკური საიმედოობით, წარმოების მასშტაბით, კომპონენტების წყაროებით და რეალური საბრძოლო შედეგებით.
წყაროები:
Dallas Analytics, The Oreshnik’s Achilles’ Heel
https://dallas-analytics.com/oreshniks-achilles-heel/
The Insider, Russia’s Oreshnik missile uses Soviet-era gyroscopes
https://theins.press/en/news/293796
The Moscow Times, Defect in Oreshnik’s Soviet-Era Guidance System Causes Serious Accuracy Issues
https://www.themoscowtimes.com/2026/06/18/defect-in-oreshniks-soviet-era-guidance-system-causes-serious-accuracy-issues-report-a93045
Reuters, What is Russia’s Oreshnik missile?
https://www.reuters.com/world/europe/what-is-russias-oreshnik-missile-2024-11-22/
Reuters, US believes Russia’s attack in Ukraine showcased new missile
https://www.reuters.com/world/us-believes-russias-attack-ukraine-showcased-new-missile-2024-11-21/
Reuters, Ukraine studies debris from new Russian ballistic missile
https://www.reuters.com/world/europe/ukraine-studies-debris-new-russian-ballistic-missile-2024-11-24/
Reuters, New Russian missile fired at Ukraine carried warheads without explosives
https://www.reuters.com/world/europe/new-russian-missile-fired-ukraine-carried-warheads-without-explosives-sources-2024-11-26/
Reuters, What is the Oreshnik missile that Russia has fired at Ukraine?
https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/what-is-oreshnik-missile-that-russia-has-fired-ukraine-2026-01-09/
AP, Russia’s nuclear-capable Oreshnik missiles have entered active service
https://apnews.com/article/6909901499c9f45b4b89dad167becda8
CSIS Missile Threat, Oreshnik
https://missilethreat.csis.org/missile/oreshnik/
RUSI, The Oreshnik Ballistic Missile: From Russia with Love?
https://my.rusi.org/resource/the-oreshnik-ballistic-missile-from-russia-with-love.html
SIPRI, Global military spending rise continues as European and Asian expenditures surge
https://www.sipri.org/media/press-release/2026/global-military-spending-rise-continues-european-and-asian-expenditures-surge
SIPRI, Trends in World Military Expenditure, 2025
https://www.sipri.org/sites/default/files/2026-04/2604_milex_2025.pdf
Reuters, Russian defence spending set to fall slightly in 2026, draft budget shows
https://www.reuters.com/world/europe/russian-defence-spending-set-fall-slightly-2026-draft-budget-shows-2025-09-29/
