აშშ-ში მაცივრებსა და კონდიციონერებში გამოყენებული გამაგრილებელი ნივთიერებების რეგულირება ახალი სამართლებრივი დავის მიზეზი გახდა. 18 შტატმა, ვაშინგტონის ოლქმა და ნიუ-იორკის ქალაქმა გარემოს დაცვის სააგენტოს, EPA-ს, წინააღმდეგ სარჩელი შეიტანეს. მოსარჩელეები ამტკიცებენ, რომ სააგენტოს ახალი წესი მაღალი კლიმატური ზემოქმედების მქონე ჰიდროფლუოროკარბონების გამოყენებას გაუმართლებლად ახანგრძლივებს.
სარჩელი ვაშინგტონის ფედერალურ სააპელაციო სასამართლოშია შეტანილი. დავის ერთ მხარეს California, Massachusetts და Washington უდგანან, რომლებსაც კიდევ 15 შტატი, ვაშინგტონის ოლქი და ნიუ-იორკის ქალაქი შეუერთდნენ. EPA სასამართლოში ადმინისტრატორ Lee Zeldin-თან ერთად არის დასახელებული.
რა არის HFC და რატომ არის ის პრობლემური
ჰიდროფლუოროკარბონები სინთეზური აირებია, რომლებიც გამოიყენება სამაცივრე დანადგარებში, კონდიციონერებში, თბურ ტუმბოებში, ქაფებში, აეროზოლებსა და სხვა მოწყობილობებში. ისინი ფართოდ გავრცელდა ქლოროფტორნახშირბადებისა და სხვა ოზონდამშლელი ნივთიერებების შემცვლელად.
HFC-ები სტრატოსფერულ ოზონს პირდაპირ არ აზიანებს, რადგან ქლორს არ შეიცავს. მათი მთავარი პრობლემა კლიმატზე ზემოქმედებაა. ზოგიერთი HFC ატმოსფეროში სითბოს ნახშირორჟანგზე ასეულობით ან ათასობით ჯერ უფრო ძლიერად აკავებს. სხვადასხვა ნივთიერების გლობალური დათბობის პოტენციალი ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
აშშ-ის კონგრესმა 2020 წელს American Innovation and Manufacturing Act მიიღო. კანონი ითვალისწინებს HFC-ების წარმოებისა და მოხმარების 2036 წლისთვის ისტორიული საბაზისო დონის 15 პროცენტამდე შემცირებას, რაც 85 პროცენტიან კლებას ნიშნავს. HFC-ის მწარმოებლებსა და იმპორტიორებს სპეციალური კვოტები სჭირდებათ, რომელთა საერთო რაოდენობაც ეტაპობრივად მცირდება.
რას ცვლის EPA-ს ახალი წესი
EPA-ს Technology Transitions პროგრამა HFC-ის საერთო რაოდენობის შემცირების გარდა, კონკრეტულ პროდუქტებსა და მოწყობილობებში მაღალი გლობალური დათბობის პოტენციალის მქონე გამაგრილებლების გამოყენებასაც ზღუდავს.
2026 წლის მაისში სააგენტომ გარკვეული მოთხოვნების გადახედვის საბოლოო წესი გამოსცა. ერთ-ერთი ყველაზე სადავო ცვლილება კომერციულ სამაცივრე სისტემებს ეხება. დისტანციური კონდენსატორის მქონე მოწყობილობებისთვის, რომლებიც შეიძლება გამოიყენებოდეს სუპერმარკეტებში, მცირე მაღაზიებსა და საცხობებში, 2026 წლის 27 ივლისიდან დროებითი ზღვარი ამოქმედდა. დაბალი ზღვრის სრულად ამოქმედება კი 2032 წლის 1 იანვრამდე გადაიდო.
Reuters-ის მიხედვით, ახალი წესი კომპანიებს საშუალებას აძლევს, 2032 წლამდე გამოიყენონ ისეთი გამაგრილებლები, რომელთა გლობალური დათბობის პოტენციალი თავდაპირველად დაშვებულ ზღვარს ცხრაჯერ აღემატება. სწორედ ეს ნაწილი გახდა შტატების სარჩელის მთავარი სამიზნე.
მნიშვნელოვანია, რომ ცვლილება AIM Act-ის საერთო 85 პროცენტიან მიზანს ფორმალურად არ აუქმებს. ის ცვლის კონკრეტული ტექნოლოგიებისა და მოწყობილობების დაბალი ემისიის ალტერნატივებზე გადასვლის ვადებს. შესაბამისად, HFC-ის საერთო კვოტები კვლავ უნდა შემცირდეს, თუმცა ზოგიერთი სექტორი მაღალი კლიმატური ზემოქმედების მქონე ნივთიერებების გამოყენებას უფრო დიდხანს შეძლებს.
რას ამტკიცებენ შტატები
მოსარჩელეთა პოზიციით, EPA-მ საკმარისად არ დაასაბუთა, რატომ გახდა უკვე განსაზღვრული ვადების გადავადება აუცილებელი. მათი აზრით, გადაწყვეტილება გაზრდის სათბურის აირების ემისიას და დააზარალებს კომპანიებს, რომლებმაც წინა წესების შესაბამისად ახალი მოწყობილობები და დაბალი ზემოქმედების მქონე გამაგრილებლები უკვე დანერგეს.
California-ს გენერალური პროკურორის, Rob Bonta-ს განცხადებით, ცვლილებამ შეიძლება დასაჯოს ის კომპანიები, რომლებმაც კანონის მოთხოვნები დროულად შეასრულეს. New York-ის გენერალური პროკურორის ოფისიც ამტკიცებს, რომ წესი ფედერალურ კლიმატურ დაცვას ასუსტებს და მაღალი ემისიის მქონე ტექნოლოგიების გამოყენებას ახანგრძლივებს.
ეს არგუმენტი ბიზნესისთვის მნიშვნელოვან საკითხს აჩენს. როდესაც სახელმწიფო კონკრეტულ ტექნოლოგიაზე გადასვლის ვადას ადგენს, კომპანიები ახალ მოწყობილობებში, მომწოდებლებში, ტექნიკოსების მომზადებასა და საწარმოო ხაზებში ინვესტირებას იწყებენ. წესის მოგვიანებით შეცვლამ შეიძლება იმ კომპანიებს მისცეს უპირატესობა, რომლებმაც გარდაქმნა გადადეს, ხოლო ადრეული ინვესტორების დანახარჯის ამოღება გაართულოს.
რას პასუხობს EPA
EPA აცხადებს, რომ ცვლილება მომხმარებლებისა და ბიზნესის ხარჯების შემცირებას ემსახურება. სააგენტოს პოზიციით, წინა ვადები ზოგიერთ კომპანიას აიძულებდა, უფრო ძვირი ან ჯერ არასაკმარისად ხელმისაწვდომი ტექნოლოგიები გამოეყენებინა, რაც სურსათის შენახვის, კომერციული გაგრილებისა და ნახევარგამტარების წარმოების ხარჯს გაზრდიდა.
სააგენტო ასევე მიუთითებდა მოწყობილობების გაუყიდავი მარაგის პრობლემაზე. EPA-მ წინა შემთხვევებშიც დაუშვა, რომ ვადის ამოქმედებამდე წარმოებული მაღალი GWP-ის მქონე გარკვეული სისტემები მოგვიანებით დამონტაჟებულიყო, რათა უკვე დამზადებული მოწყობილობები გამოუსადეგარ აქტივად არ ქცეულიყო.
შესაბამისად, დავის ეკონომიკური არსი ორ რისკს შორის არჩევანია. ერთ მხარეს არის სწრაფი გადასვლის ღირებულება, ახალი აღჭურვილობის ფასი და ბიზნესისთვის შესაბამისობის ხარჯი. მეორე მხარეს კი კლიმატური ზიანი, მარეგულირებელი გაურკვევლობა და იმ კომპანიების ინვესტიციებია, რომლებმაც უფრო სუფთა ტექნოლოგიებზე გადასვლა უკვე დაიწყეს.
რა კავშირი აქვს კიგალის ცვლილებასთან
HFC-ების შემცირება გლობალურ დონეზე მონრეალის ოქმის კიგალის ცვლილებით რეგულირდება. შეთანხმება 2016 წელს მიიღეს და ძალაში 2019 წელს შევიდა. მისი მიზანია HFC-ების წარმოებისა და მოხმარების ეტაპობრივი შემცირება, ქვეყნების ეკონომიკური მდგომარეობის მიხედვით განსხვავებული გრაფიკებით.
აშშ კიგალის ცვლილებას 2022 წელს შეუერთდა. AIM Act კი ქვეყნის შიდა სამართლებრივი მექანიზმია, რომლის საშუალებითაც ფედერალური მთავრობა HFC-ების ეტაპობრივ შემცირებას ახორციელებს.
გაეროს გარემოს დაცვის პროგრამის შეფასებით, კიგალის ცვლილების სრულმა შესრულებამ საუკუნის ბოლოსთვის გლობალური დათბობა დაახლოებით 0.5 გრადუსით შეიძლება შეამციროს. ეს პროგნოზია და არა უკვე მიღწეული შედეგი.
EPA-ს ახალი წესი კიგალის ცვლილებიდან აშშ-ის გასვლას არ ნიშნავს. თუმცა შტატები ამტკიცებენ, რომ კონკრეტული ტექნოლოგიური ვადების გადავადება ქვეყნის კლიმატურ პროგრესს შეანელებს და საერთაშორისო ვალდებულებების შესრულებას გაართულებს.
რას ნიშნავს დავა მაცივრებისა და კონდიციონერების ბაზრისთვის
სასამართლოს გადაწყვეტილება გავლენას მოახდენს მოწყობილობების მწარმოებლებზე, საცალო ვაჭრობაზე, სუპერმარკეტებზე, საწყობებზე, სამშენებლო კომპანიებსა და სამაცივრე ტექნიკის მომსახურების სექტორზე.
უფრო დაბალი GWP-ის მქონე ალტერნატივებზე გადასვლა მხოლოდ გამაგრილებელი ნივთიერების შეცვლა არ არის. ზოგიერთ შემთხვევაში საჭიროა მოწყობილობის კონსტრუქციის შეცვლა, უსაფრთხოების ახალი სტანდარტები, გაჟონვის კონტროლი და ტექნიკოსების გადამზადება. ზოგიერთი ალტერნატიული ნივთიერება აალებადია ან უფრო მაღალ წნევაზე მუშაობს, რის გამოც მათ გამოყენებას დამატებითი საინჟინრო მოთხოვნები ახლავს.
გარდაქმნა ახალ ბაზარსაც ქმნის. იზრდება მოთხოვნა ბუნებრივ გამაგრილებლებზე, დაბალი GWP-ის ნაერთებზე, ენერგოეფექტიან სისტემებზე, გაჟონვის მონიტორინგსა და ძველი გამაგრილებლების აღდგენა-გადამუშავებაზე.
თუ სასამართლო EPA-ს წესს ძალაში დატოვებს, ზოგიერთი ბიზნესი გარდაქმნისთვის მეტ დროს მიიღებს. თუ წესი გაუქმდა, კომპანიებს შესაძლოა თავდაპირველ, უფრო მოკლე ვადებთან დაბრუნება მოუწიოთ. ორივე შემთხვევაში მარეგულირებელი გაურკვევლობა კომპანიებისთვის დაგეგმვისა და ინვესტირების ხარჯს ზრდის.
სასამართლო დავის მთავარი კითხვა მხოლოდ კლიმატური პოლიტიკის სიმკაცრე არ არის. საკითხავია, აქვს თუ არა EPA-ს საკმარისი სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძველი უკვე მოქმედი გარდამავალი ვადების შესაცვლელად და რამდენად სამართლიანად ნაწილდება ტექნოლოგიური გარდაქმნის ხარჯი მომხმარებლებს, მწარმოებლებსა და იმ კომპანიებს შორის, რომლებმაც ცვლილებებისთვის ინვესტიციები უკვე გაიღეს.
წყაროები:
https://www.epa.gov/hfcs/technology-transitions-hfc-restrictions-sector
https://www.epa.gov/hfcs/notices-and-rulemakings
https://www.epa.gov/hfcs/frequent-questions-phasedown-hydrofluorocarbons
https://ozone.unep.org/news/kigali-story
