თბილისის მერია წყნეთი-ახალდაბის ტერიტორიისთვის მონიტორინგისა და ადრეული გაფრთხილების სისტემის შესყიდვას გეგმავს. საუბარია მრავალწლიან პროექტზე, რომლის სავარაუდო ღირებულება 5 648 559 ლარია და რომელიც დედაქალაქის ერთ-ერთ ყველაზე საფრთხისშემცველ ზონაში გეოლოგიური და ჰიდრომეტეოროლოგიური რისკების მუდმივ მონიტორინგს უნდა მოემსახუროს. შესყიდვა 2026-2030 წლებზეა გათვლილი და ადგილობრივი ბიუჯეტიდან უნდა დაფინანსდეს, რაც პროექტს არა მხოლოდ ტექნიკურ, არამედ ფისკალურ და ეკონომიკურ მნიშვნელობასაც ანიჭებს.
სატენდერო პირობების მიხედვით, პროექტის დაფინანსება რამდენიმე წელზე ნაწილდება. 2026 წელს ჯამური ღირებულების 20%, ანუ დაახლოებით 1.13 მლნ ლარი უნდა დაიხარჯოს, 2027 წელს 35%, დაახლოებით 1.98 მლნ ლარი, ხოლო 2028, 2029 და 2030 წლებში თითოეულ წელს 15%, დაახლოებით 847.3 ათასი ლარი. ასეთი განაწილება აჩვენებს, რომ ყველაზე დიდი საბიუჯეტო დატვირთვა პროექტს 2027 წელს ექნება, თუმცა მთლიანობაში ხარჯი ხუთწლიან პერიოდში იშლება. საშუალოდ, პროექტის წლიური ღირებულება დაახლოებით 1.13 მლნ ლარია, რაც სტიქიური რისკების მართვისთვის დედაქალაქის ბიუჯეტში მიზნობრივი, მაგრამ არა მცირე მოცულობის ინვესტიციაა.
შესყიდვის ფარგლებში მერია გეოლოგიური დაზვერვის აპარატებს, ასევე გეოდეზიურ, ჰიდროგრაფიულ, ოკეანოგრაფიულ და ჰიდროლოგიურ ხელსაწყოებს თანმდევი მომსახურებით, მოწყობითა და ექსპლუატაციით ყიდულობს. ტექნიკური დავალების მიხედვით, სისტემა წყნეთი-ახალდაბის ტერიტორიაზე გამოვლენილ გეოლოგიურ და ჰიდრომეტეოროლოგიურ საფრთხეებზე დროული რეაგირებისთვისაა გათვლილი. პრაქტიკულად, საუბარია ისეთ ინფრასტრუქტურაზე, რომელიც ფერდობების არამდგრადობას, მეწყრულ პროცესებს, ნალექების ინტენსივობას, წყალმოვარდნის რისკს და სხვა საფრთხის შემცველ მაჩვენებლებს უნდა დააკვირდეს.
პროექტის საჭიროებას ყველაზე მძიმედ 2015 წლის 13-14 ივნისის გამოცდილება ხსნის. მაშინ მდინარე ვერეს ხეობაში განვითარებულმა სტიქიამ დედაქალაქს ადამიანური და ეკონომიკური ზიანი მიაყენა. ადგილობრივი მედიის მონაცემებით, სტიქიას 21 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, 2 ადამიანი კი დაკარგულად ითვლება. დაზიანდა საცხოვრებელი სახლები, გზები, ესტაკადები, ინფრასტრუქტურა, დაიტბორა „მზიურის“ ტერიტორია და თითქმის მთლიანად განადგურდა თბილისის ზოოპარკი. World Bank/UNDP-ის 2015 წლის კატასტროფის საჭიროებების შეფასების მიხედვით, სტიქიის შედეგად ფიზიკურმა ზიანმა 55.2 მლნ ლარი, ფინანსურმა დანაკარგებმა კი 9.62 მლნ ლარი შეადგინა, ჯამში დაახლოებით 64.82 მლნ ლარი. აღდგენის საჭიროება კი 118 მლნ აშშ დოლარად შეფასდა.
ამ ფონზე წყნეთი-ახალდაბის ახალი სისტემის 5.65 მლნ ლარიანი ღირებულება ეკონომიკურად სხვა კუთხითაც უნდა შეფასდეს. 2015 წლის სტიქიის პირდაპირ ფიზიკურ ზიანსა და ფინანსურ დანაკარგებთან შედარებით, პროექტის ღირებულება დაახლოებით 8.7%-ს შეადგენს. სხვა სიტყვებით, პროექტი დაახლოებით 11.5-ჯერ ნაკლები ჯდება, ვიდრე 2015 წლის სტიქიის პირდაპირი ფიზიკური ზიანი და ფინანსური დანაკარგი ერთად. ეს არ ნიშნავს, რომ სისტემა სტიქიას სრულად აღკვეთს, მაგრამ აჩვენებს, რომ პრევენციის ღირებულება პოტენციურ ზარალთან შედარებით მნიშვნელოვნად დაბალია.
საერთაშორისო პრაქტიკაც ადასტურებს, რომ ადრეული გაფრთხილების სისტემები ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტიანი ინვესტიციაა სტიქიური რისკების მართვაში. გაეროს კატასტროფების რისკის შემცირების ოფისის შეფასებით, საფრთხის შესახებ 24 საათით ადრე გაფრთხილებამ შესაძლოა მოსალოდნელი ზიანი 30%-ით შეამციროს, ხოლო განვითარებად ქვეყნებში ადრეული გაფრთხილების სისტემებში 800 მლნ აშშ დოლარის ინვესტიცია ყოველწლიურად 3-16 მლრდ აშშ დოლარის ზარალის თავიდან აცილებას შეძლებს. წყნეთი-ახალდაბის შემთხვევაში ასეთი საერთაშორისო კოეფიციენტების პირდაპირი გადმოტანა სიფრთხილეს მოითხოვს, რადგან თითოეულ ლოკაციას განსხვავებული გეოლოგია, დასახლების სიმჭიდროვე და ინფრასტრუქტურული მოწყობა აქვს, თუმცა პრინციპი ნათელია: სტიქიის მართვაში ყველაზე ძვირი დაგვიანებული რეაგირებაა, ყველაზე იაფი კი დროული გაფრთხილება და პრევენცია.
სატენდერო დოკუმენტაციაში ხაზგასმულია, რომ პროექტით გათვალისწინებული ზონა მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთ თბილისის წყნეთი-ახალდაბის დერეფანში, რომელიც 2015 წლის კატასტროფული მეწყერისა და ძლიერი წყალმოვარდნის შედეგად მნიშვნელოვნად დაზარალდა. დოკუმენტში წერია: „პროექტით გათვალისწინებული ზონა მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთ თბილისის წყნეთი-ახალდაბის დერეფანში, რომელიც მნიშვნელოვნად დაზარალდა 2015 წლის 13-14 ივნისს მომხდარი კატასტროფული მეწყერისა და ძლიერი წყალმოვარდნის შედეგად. ძლიერმა ნალექებმა გამოიწვია ფერდის ჩამოშლა, ღვარცოფები და მდინარე ვერეზე წყალდიდობა, რამაც ადამიანთა სიცოცხლე შეიწირა, გაანადგურა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი ინფრასტრუქტურა და განაპირობა ფართომასშტაბიანი ეკონომიკური ზარალი“.
დოკუმენტაციის მიხედვით, 2018 წელს სსიპ მუნიციპალური განვითარების ფონდის დაკვეთით განხორციელდა 2015 წლის ივნისში დაფიქსირებული მეწყერის შედეგად დაზიანებული გზების რეაბილიტაციის პროექტი. ამავე პროექტის ფარგლებში მოხდა მეწყრული უბნის დეტალური შესწავლა და მონიტორინგის, უსაფრთხოებისა და ადრეული გაფრთხილების სისტემების პროექტირება და იმპლემენტაცია. რეაბილიტირებული წყნეთი-სამადლოსა და წყნეთი-ახალდაბის გზების მონაკვეთებზე არსებული მეწყრული უბნების სხვადასხვა ლოკაციაზე განთავსდა გეოტექნიკური მონიტორინგის ინსტრუმენტები და ტერიტორია მონაცემთა რეგისტრაციის სისტემებით აღიჭურვა.
თუმცა, როგორც ტექნიკურ დოკუმენტაციაშია აღნიშნული, ტერიტორია დედაქალაქში პოტენციურად ერთ-ერთ ყველაზე საფრთხისშემცველ ზონად რჩება. მომდევნო წლებშიც დაფიქსირდა ფერდობების არამდგრადობისა და ღვარცოფების განმეორებითი მოვლენები. დოკუმენტში წერია, რომ საინჟინრო-გეოლოგიური კვლევები ადასტურებს, კოჯრისა და ახალდაბის ფორმაციების ფერდობები შედგება ქვიშაქვის, მერგელის, ალევრიტისა და არგილიტის ურთიერთმონაცვლეობისგან, რაც ქმნის მეწყრებისადმი მიდრეკილ ციცაბო და სტრუქტურულად დასუსტებულ ფერდობებს. იქვე ხაზგასმულია, რომ ინტენსიური ნალექები მასის მოძრაობისა და ძლიერი წყალმოვარდნის ერთ-ერთი მთავარი გამომწვევი ფაქტორია. „გეოლოგიური გარემოსა და ჰიდრომეტეოროლოგიური ფაქტორების ეს კომბინაცია ხაზს უსვამს როგორც მდგრადობის, ასევე წყალშემკრების მასშტაბის ჰიდროლოგიური დინამიკის უწყვეტი და საიმედო მონიტორინგის გადაუდებელ აუცილებლობას“, ნათქვამია სატენდერო დოკუმენტაციაში.
პროექტს მომხრეების მხრიდან რამდენიმე არგუმენტი აქვს. პირველი, ადამიანის სიცოცხლის დაცვის საკითხია, რაც ფინანსურ გათვლებზე მაღლა დგას. მეორე, ადრეული გაფრთხილება კრიტიკული ინფრასტრუქტურის, გზების, ხიდების, საცხოვრებელი ზონებისა და კომუნალური ქსელების დაცვის საშუალებას ზრდის. მესამე, ასეთი სისტემა მუნიციპალიტეტს მონაცემებზე დაფუძნებული მართვის შესაძლებლობას აძლევს. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თბილისის მსგავს ქალაქში, სადაც ურბანული განვითარება ხშირად რთულ რელიეფს, მეწყრულ ფერდობებსა და მდინარეების ხეობებს უახლოვდება.
მეორე მხარეს არის კრიტიკული კითხვები, რომლებიც პროექტის აუცილებლობას კი არ უარყოფს, არამედ მისი შესრულების ხარისხს ეხება. 5.65 მლნ ლარი მხოლოდ მოწყობილობების შეძენას არ უნდა ნიშნავდეს. სისტემამ რეალურად უნდა იმუშაოს, მონაცემები უწყვეტად უნდა შეგროვდეს, პასუხისმგებელ უწყებებს უნდა ჰქონდეთ სწრაფი რეაგირების პროტოკოლი, მოსახლეობას უნდა ესმოდეს გაფრთხილების სიგნალების მნიშვნელობა, ხოლო ტექნიკური მომსახურება 2030 წლის შემდეგაც უნდა გაგრძელდეს. ადრეული გაფრთხილების სისტემა მხოლოდ სენსორების მონტაჟი არ არის, ის არის ინსტიტუციური სისტემა, სადაც ტექნოლოგია, მონაცემთა ანალიზი, გადაწყვეტილების მიღება და მოსახლეობასთან კომუნიკაცია ერთ ჯაჭვად უნდა მუშაობდეს.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია ხარჯის გამჭვირვალობა. რადგან პროექტი ხუთ წელზეა გადანაწილებული, საზოგადოებისთვის საინტერესოა, რა კომპონენტზე რამდენი იხარჯება, რა ნაწილი მოდის მოწყობილობებზე, რა ნაწილი მონტაჟზე, რა ნაწილი მომსახურებაზე, პროგრამულ უზრუნველყოფაზე, ტექნიკურ მხარდაჭერასა და პერსონალის მომზადებაზე. ასევე მნიშვნელოვანი იქნება, ტენდერში კონკურენცია რამდენად მაღალი იქნება და საბოლოო ფასი რამდენად შემცირდება საწყის სავარაუდო ღირებულებასთან შედარებით. მრავალწლიანი პროექტების შემთხვევაში სწორედ შესრულების კონტროლი განსაზღვრავს, გადაიქცევა თუ არა საბიუჯეტო ხარჯი რეალურ უსაფრთხოებად.
თბილისის შემთხვევაში ეს საკითხი მხოლოდ წყნეთი-ახალდაბის ლოკალური პრობლემაც არ არის. დედაქალაქში კლიმატური რისკები, ინტენსიური ნალექები, ფერდობების დატვირთვა, მშენებლობის ზეწოლა და ურბანული ინფრასტრუქტურის სიძველე ერთმანეთთან არის დაკავშირებული. მსოფლიო ბანკის კლიმატური და კატასტროფის რისკის დოკუმენტები საქართველოსთვის განსაკუთრებულად გამოყოფს ჰიდრომეტეოროლოგიურ საფრთხეებს, მათ შორის მეწყრებს, წყალდიდობებს, ღვარცოფებსა და ძლიერი ნალექებით გამოწვეულ რისკებს. შესაბამისად, წყნეთი-ახალდაბის სისტემა შეიძლება გახდეს უფრო ფართო მოდელი სხვა საფრთხისშემცველი ზონებისთვისაც, თუ ის მხოლოდ ერთჯერად შესყიდვად არ დარჩება და ქალაქის რისკების მართვის ერთიან სტრატეგიაში ჩაჯდება.
ეკონომიკური კუთხით პროექტის მთავარი ეფექტი შესაძლო ზარალის შემცირებაა. მაგალითად, თუ სისტემა მომავალში 2015 წლის პირდაპირი ზიანისა და ფინანსური დანაკარგების მასშტაბის მხოლოდ 5%-ს აარიდებს ქალაქს, ეფექტი დაახლოებით 3.24 მლნ ლარი იქნება. 8%-ის შემთხვევაში, ეფექტი დაახლოებით 5.19 მლნ ლარს მიაღწევს, რაც თითქმის პროექტის ღირებულებას უტოლდება. 30%-ის შემთხვევაში კი შესაძლო ეკონომიკური ეფექტი დაახლოებით 19.45 მლნ ლარი იქნება. ეს მხოლოდ ილუსტრაციული გათვლაა და კონკრეტული პროგნოზი არაა, თუმცა კარგად აჩვენებს, რატომ განიხილება პრევენცია ბევრად უფრო იაფ ინსტრუმენტად, ვიდრე სტიქიის შემდეგ აღდგენა.
საბოლოოდ, წყნეთი-ახალდაბის მონიტორინგისა და ადრეული გაფრთხილების სისტემის შესყიდვა თბილისის ურბანული უსაფრთხოების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ტესტი იქნება. პროექტის დადებითი მხარე აშკარაა: ის მიმართულია იმ ზონისკენ, სადაც 2015 წლის ტრაგედიამ უკვე აჩვენა, რა ფასი აქვს დაუგეგმავ ურბანულ განვითარებას, ბუნებრივი რისკების არასაკმარის მონიტორინგს და დაგვიანებულ რეაგირებას. მაგრამ პროექტის წარმატება მხოლოდ შესყიდვის გამოცხადებით არ გაიზომება. რეალური შედეგი გამოჩნდება მაშინ, თუ სისტემა იმუშავებს უწყვეტად, მის მონაცემებზე გადაწყვეტილებები დროულად მიიღება, მოსახლეობას ექნება გასაგები გაფრთხილების მექანიზმი და 5.65 მლნ ლარის საბიუჯეტო ხარჯი რეალურ პრევენციად გადაიქცევა.
ამ თემაზე:
