24 და 25 ივლისს ენერგოსისტემაში მომხდარი მასშტაბური ავარიების მიზეზებზე დაუყოვნებლივი და ერთმნიშვნელოვანი პასუხის გაცემა პროფესიულად არასერიოზული იქნება... ივლისის ავარიების მიზეზების დადგენას დრო და დამოუკიდებელი გამოძიება სჭირდება, - ამის შესახებ ენერგეტიკოსი დავით მირცხულავა სოციალურ ქსელში წერს.

მისი შეფასებით, მსგავსი მასშტაბის ელექტროენერგეტიკული ავარიების მიზეზების ზუსტად დადგენა ათასობით ტექნიკური ჩანაწერის, ოპერატიული მონაცემისა და სისტემაში მომხდარი პროცესების დეტალურ შესწავლას მოითხოვს. შესაბამისად, კვალიფიციური საბოლოო დასკვნის მოსამზადებლად რამდენიმე თვე შეიძლება გახდეს საჭირო.

„პროფესიული პასუხისმგებლობა მავალდებულებს, გულახდილად ვთქვა, რომ ამ კითხვაზე ასე სწრაფად პასუხის გაცემა სერიოზული ვერ იქნება. ამ მასშტაბის ავარიების მიზეზების დადგენას და კვალიფიციური დასკვნის მომზადებას უდიდესი მოცულობის მასალის შესწავლა და შესაბამისი დრო სჭირდება“, — წერს მირცხულავა.

საერთაშორისო გამოძიებებს რამდენიმე თვე სჭირდება

ენერგეტიკოსის განმარტებით, საერთაშორისო პრაქტიკაც ადასტურებს, რომ მასშტაბური ბლექაუტების მიზეზების შესწავლა ხანგრძლივი პროცესია.

2003 წელს აშშ-სა და კანადაში მომხდარი ავარიის შემდეგ შუალედური ანგარიში დაახლოებით სამ თვეში მომზადდა, საბოლოო ანგარიში კი რვა თვის შემდეგ გამოქვეყნდა. იმავე წელს იტალიაში მომხდარი სისტემური ავარიის საბოლოო გამოძიებას დაახლოებით შვიდი თვე დასჭირდა.

2006 წელს ევროპის ენერგოსისტემის გახლეჩის შესახებ ანგარიში სამი თვის შემდეგ გამოქვეყნდა, ხოლო 2015 წელს თურქეთის მასშტაბური ავარიის შესწავლას ხუთიდან ექვს თვემდე დრო დასჭირდა.

სამხრეთ ავსტრალიაში 2016 წლის ბლექაუტის წინასწარი ანგარიში ერთ კვირაში მომზადდა, თუმცა საბოლოო დასკვნა დაახლოებით ექვსი თვის შემდეგ გამოქვეყნდა. სამართლებრივი პროცედურები კი ოთხ წელზე მეტხანს გაგრძელდა.

მირცხულავას თქმით, სწორი პრაქტიკაა, როდესაც რამდენიმე კვირაში საზოგადოებას მიეწოდება შუალედური ანგარიში — დადგენილი ფაქტებით, მოვლენათა ქრონოლოგიითა და გამოძიების შემდგომი გეგმით, საბოლოო დასკვნის მომზადებას კი სრულფასოვანი დრო ეთმობა.

მისი შეფასებით, ასეთი კომუნიკაცია ხელს უწყობს საზოგადოების ნდობის შენარჩუნებას და სპეკულაციების შემცირებას.

ტექნიკური და სამართლებრივი გამოძიება ერთმანეთისგან უნდა გაიმიჯნოს

დავით მირცხულავა აღნიშნავს, რომ მასშტაბური ენერგეტიკული ავარიების შემდეგ, როგორც წესი, ორი პარალელური პროცესი იწყება.

პირველია ტექნიკური გამოძიება, რომლის მიზანიც ავარიის გამომწვევი მიზეზების ზუსტად დადგენა და მსგავსი შემთხვევების მომავალში პრევენციაა.

მეორე კი სამართლებრივი და მარეგულირებელი პროცედურებია, რომელთა ფარგლებშიც კონკრეტული კომპანიებისა და პასუხისმგებელი პირების მოქმედებები ფასდება.

ენერგეტიკოსის განცხადებით, ეს ორი პროცესი მკაფიოდ უნდა იყოს გამიჯნული. მისი თქმით, სწორედ ასეთი მიდგომა უზრუნველყოფს, რომ ტექნიკურმა გამოძიებამ ყველა ჩართული მხარისგან სრული და გულახდილი ინფორმაცია მიიღოს.

რა მონაცემების შესწავლაა საჭირო

გამოძიების პირველ ეტაპზე აუცილებელია ოპერაციული მონაცემების ფართომასშტაბიანი შეგროვება გადამცემი სისტემის ოპერატორისგან, გამანაწილებელი კომპანიებისა და ელექტროსადგურებისგან.

შესასწავლ მონაცემებს შორისაა:

  • SCADA/EMS სისტემების ჩანაწერები;

  • ავარიული რეგისტრატორების მონაცემები;

  • სარელეო დაცვის მოქმედების ოქმები;

  • მოვლენათა თანმიმდევრობის ზუსტი ქრონოლოგია;

  • სიხშირისა და ძაბვის დინამიკა;

  • საავარიო ავტომატიკისა და დისპეტჩერული მართვის მოქმედებები.

მირცხულავას განმარტებით, ათასობით ჩანაწერის დროში სინქრონიზაცია და ერთიან ტექნიკურ სურათად ჩამოყალიბება თავისთავად დიდი მოცულობის სამუშაოა.

კომისიაში უცხოელი ექსპერტები უნდა ჩაერთონ

დავით მირცხულავას აზრით, გამოძიების მიუკერძოებლობისა და სანდოობის უზრუნველსაყოფად სასურველია, ივლისის ავარიების შემსწავლელ ეროვნულ კომისიაში უცხოელი ექსპერტებიც იყვნენ წარმოდგენილი.

მისი თქმით, საერთაშორისო პრაქტიკაში მასშტაბური ავარიების შემსწავლელ პანელებს ხშირად თავმჯდომარეობენ იმ ქვეყნების ექსპერტები, რომლებიც უშუალოდ არ დაზარალებულან მომხდარი შემთხვევის შედეგად.

„გამოძიების სანდოობა მკვეთრად იზრდება, როდესაც შეფასებაში ინტერესთა კონფლიქტისგან თავისუფალი, გარე მხარე მონაწილეობს“, — აღნიშნავს ენერგეტიკოსი.

მისი შეფასებით, დამოუკიდებელმა კომისიამ უნდა დაადგინოს:

  • რამდენად სისტემური იყო ავარიის გამომწვევი ფაქტორები;

  • დაცული იყო თუ არა N-1 საიმედოობის პრინციპი დაგეგმვასა და ოპერირებაში;

  • რამდენად გამართულად იმუშავა სარელეო დაცვამ;

  • როგორ იმოქმედა საავარიო ავტომატიკამ;

  • რამდენად ეფექტიანი იყო დისპეტჩერული მართვა;

  • როგორ წარიმართა ენერგოსისტემის აღდგენის პროცესი;

  • რა ცვლილებებია საჭირო მსგავსი ავარიების თავიდან ასაცილებლად.

ავარიები ქვეყნის სტრატეგიულ გეგმებსაც უქმნის საფრთხეს

მირცხულავას განცხადებით, საკითხი კონკრეტული ავარიების ტექნიკურ ანალიზს მნიშვნელოვნად სცდება.

საქართველო გეგმავს რეგიონული ელექტროენერგეტიკული ჰაბის ფუნქციის შესრულებას, შავი ზღვის წყალქვეშა ელექტროკაბელის პროექტის განხორციელებას, მონაცემთა ცენტრებისა და ხელოვნური ინტელექტის ტექნოლოგიებთან დაკავშირებული ინვესტიციების მოზიდვას.

ენერგეტიკოსის შეფასებით, ყველა ამ მიმართულების საფუძველი მაღალი საიმედოობის ენერგოსისტემაა.

„მონაცემთა ცენტრები და საერთაშორისო ინვესტორები ელექტრომომარაგების უწყვეტობის უმკაცრეს სტანდარტებს ითხოვენ. მათთვის სისტემური ავარია დაუშვებელი გამონაკლისია“, — აცხადებს მირცხულავა.

მისი თქმით, თუ ქვეყანა ივლისის ავარიებიდან სათანადო დასკვნებს არ გამოიტანს, გაუჭირდება როგორც ენერგეტიკულ ჰაბად ჩამოყალიბება, ისე წყალქვეშა კაბელის პროექტისა და ციფრული ეკონომიკის რეგიონული ცენტრის ამბიციის განხორციელება.

საჭიროა ენერგეტიკის განვითარების სპეციალური მასტერპლანი

დავით მირცხულავა მიიჩნევს, რომ სახელმწიფომ უნდა შეიმუშაოს ენერგეტიკის განვითარებისა და ენერგოუსაფრთხოების სპეციალური მასტერპლანი.

მისი აზრით, პირველ რიგში აუცილებელია პროფესიონალური ენერგეტიკის სამინისტროს აღდგენა, ხოლო შემდგომ ერთიანი სახელმწიფო სტრატეგიის ფარგლებში რამდენიმე ძირითადი მიმართულების განვითარება.

ქსელის მართვის მოდერნიზაცია

საჭიროა თანამედროვე SCADA/EMS სისტემების დანერგვა, ფართო არეალის მონიტორინგის ტექნოლოგიების — WAMS-ისა და PMU-ს — განვითარება და დისპეტჩერული ცენტრების ტექნოლოგიური გაძლიერება.

საიმედოობის სტანდარტების გამკაცრება

N-1 კრიტერიუმი მკაცრად უნდა იყოს დაცული როგორც ენერგოსისტემის დაგეგმვის, ისე მისი ყოველდღიური ოპერირების დროს. ასევე აუცილებელია ქსელის კრიტიკული კვანძებისა და ელექტროგადამცემი დერეფნების გაძლიერება.

რეზერვები და ბალანსირება

ქვეყანას უნდა ჰქონდეს საკმარისი პირველადი და მეორეული რეზერვები, სიხშირისა და სისტემის ინერციის მართვის თანამედროვე მექანიზმები.

მირცხულავა ასევე მნიშვნელოვნად მიიჩნევს ენერგიის შემნახველი ბატარეების განვითარებასა და მანევრული წყალსაცავიანი ჰიდროელექტროსადგურების პროექტების დაწყებას.

განახლებადი ენერგიის ინტეგრაცია

ქარისა და მზის ელექტროსადგურების მზარდი წილის პირობებში აუცილებელია ენერგოსისტემის მოქნილობის გაზრდა, ძაბვისა და რეაქტიული სიმძლავრის ეფექტიანი მართვა და ჰიდროგენერაციის შესაძლებლობების სწორად გამოყენება.

საავარიო მზადყოფნა

უნდა განახლდეს საავარიო ავტომატიკა, რეგულარულად შემოწმდეს ენერგოსისტემის ნულიდან აღდგენის — ე.წ. black start-ის — გეგმები და სისტემატურად ჩატარდეს პერსონალის სწავლება და სიმულაციური წვრთნები.

კიბერუსაფრთხოება

ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურა კრიტიკული ინფრასტრუქტურის თანამედროვე უსაფრთხოების სტანდარტების შესაბამისად უნდა იყოს დაცული კიბერშეტევებისა და სხვა ტექნოლოგიური საფრთხეებისგან.

ადამიანური კაპიტალი

განსაკუთრებული ყურადღება უნდა დაეთმოს დისპეტჩერების, სარელეო დაცვის ინჟინრებისა და სისტემური დაგეგმვის სპეციალისტების მომზადებას, პროფესიულ განვითარებასა და კვალიფიციური კადრების შენარჩუნებას.

რეგიონული ინტეგრაცია

საქართველომ ეტაპობრივად უნდა დაუახლოვოს თავისი ენერგოსისტემა ENTSO-E-ს ოპერაციულ სტანდარტებს. მირცხულავას შეფასებით, ეს შავი ზღვის წყალქვეშა კაბელის პროექტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ტექნიკური წინაპირობაცაა.

„ავარია განახლების ამოსავალ წერტილად უნდა ვაქციოთ“

დავით მირცხულავას განცხადებით, ენერგეტიკა ქვეყნის ეკონომიკისა და მოსახლეობის კეთილდღეობის ინფრასტრუქტურული საფუძველია და მისი განვითარება სისტემურ, გრძელვადიან და სახელმწიფოებრივ მიდგომას მოითხოვს.

„ივლისის ავარიები მძიმე გამოცდილებაა, მაგრამ ჩვენზეა დამოკიდებული, რომ ის ენერგოსისტემის ხარისხობრივი განახლების ამოსავალ წერტილად ვაქციოთ“, — აცხადებს ენერგეტიკოსი.