საქართველოს განათლების სამინისტრო თბილისის მერიასთან ერთად სტუდენტთა დაფინანსების მოდელის შეცვლაზე მუშაობს. არსებული ინფორმაციით, თბილისის მერიის დაახლოებით 3 მილიონი ლარის პროგრამა, რომელიც აქამდე სოციალურად დაუცველი სტუდენტებისთვის სწავლის საფასურის დაფარვას ემსახურებოდა, შესაძლოა, სტიპენდიების სისტემის გაძლიერებაზე გადაერთოს. ცვლილება დაკავშირებულია იმასთან, რომ სახელმწიფო უნივერსიტეტებში გრანტებზე დაფუძნებული მოდელი იცვლება და სწავლა სრულად სახელმწიფო დაფინანსებაზე გადადის. პარალელურად, იმ სტუდენტებს, რომლებმაც სწავლა 2025 წლის 17 დეკემბრამდე დაიწყეს, ძველი წესით მოპოვებული დაფინანსება 2030–2031 სასწავლო წლის ჩათვლით უნარჩუნდებათ და მათ დაფინანსების მოპოვების ან გაუმჯობესების შესაძლებლობაც ძველი პირობებით დარჩებათ.

საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ უმაღლესი განათლების დაფინანსებაში მხოლოდ ერთი უნივერსალური მოდელი არ არსებობს. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის მონაცემებით, დანია, ფინეთი, ნორვეგია, შვედეთი, ლუქსემბურგი და თურქეთი დაბალ ან თითქმის ნულოვან გადასახადს ძლიერი სტუდენტური მხარდაჭერის სისტემასთან აერთიანებენ, სადაც სტუდენტების დიდ ნაწილს გრანტები ან სესხები ეხმარება. ევროპული კომისიის Eurydice-ის მონაცემებიც ადასტურებს, რომ ევროპაში სწავლების საფასური, გრანტები, სესხები, საგადასახადო შეღავათები და ოჯახური დახმარებები ერთმანეთთან დაკავშირებული სისტემის ნაწილებია და არა ცალკეული, იზოლირებული პროგრამები.

ამ ფონზე საქართველოსთვის მთავარი კითხვა ის კი არ არის, უნდა არსებობდეს თუ არა უფასო სწავლა სახელმწიფო უნივერსიტეტებში, არამედ ის, როგორ დაიცავს ახალი მოდელი სამ პრინციპს: თანასწორ ხელმისაწვდომობას, უნივერსიტეტების ხარისხს და სტუდენტის თავისუფალ არჩევანს. მსოფლიო ბანკის საქართველოს უმაღლესი განათლების დაფინანსების რეფორმაზე მომზადებულ ანგარიშში ჯერ კიდევ ადრე იყო აღნიშნული, რომ ქართული სისტემა ძლიერად ეყრდნობოდა სტუდენტების მიერ გადახდილ სწავლის საფასურს, ხოლო სტუდენტური ფინანსური მხარდაჭერა საკმარისად განვითარებული არ იყო, რაც ხელმისაწვდომობისა და სოციალური სამართლიანობის პრობლემას ქმნიდა.

ანალიტიკოსების, განათლების ექსპერტებისა და დარგის სპეციალისტების შეფასებით, თუ სოციალური დახმარების პროგრამები უბრალოდ სტიპენდიებად გადაკეთდა, მაგრამ არ დარჩა მკაფიოდ მიზნობრივი მექანიზმი სოციალურად დაუცველი, რეგიონებიდან ჩამოსული, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ან სხვა მოწყვლადი ჯგუფების სტუდენტებისთვის, რეფორმამ შეიძლება ფორმალურად გაზარდოს სახელმწიფო დაფინანსება, მაგრამ რეალურად ვერ შეამციროს უთანასწორობა. სწორედ ამიტომ საერთაშორისო პრაქტიკაში უფასო სწავლა ხშირად არ ნიშნავს მხოლოდ სწავლის საფასურის გაუქმებას. მას თან ახლავს საცხოვრებლის, ტრანსპორტის, კვების, სასწავლო მასალების და ყოველდღიური ხარჯების მხარდაჭერა, რადგან ღარიბი ოჯახისთვის უნივერსიტეტში სწავლის მთავარი ბარიერი ხშირად მხოლოდ გადასახადი არ არის.

არსებობს კიდევ ერთი რისკიც. თუ სახელმწიფო დაფინანსება პირდაპირ უნივერსიტეტებზე გადაერთვება და სტუდენტი ნაკლებად იქნება დაფინანსების „მატარებელი“, შესაძლოა შემცირდეს კონკურენცია უნივერსიტეტებს შორის. ძველი საგრანტო მოდელი პრობლემური იყო, მაგრამ მას ერთი მნიშვნელოვანი ლოგიკა ჰქონდა: ფული გარკვეულწილად მიჰყვებოდა სტუდენტის არჩევანს. ახალ მოდელში კი განსაკუთრებული მნიშვნელობა ექნება იმას, იქნება თუ არა დაფინანსება გამჭვირვალე, ხარისხთან დაკავშირებული და უნივერსიტეტებისთვის პროგნოზირებადი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, უფასო სწავლა შეიძლება იქცეს არა განათლების ხარისხის ზრდის, არამედ სისტემის ადმინისტრაციული კონტროლის ინსტრუმენტად.

ამ ცვლილებებს უფრო ფართო კონტექსტიც აქვს. საერთაშორისო მედიამ, მათ შორის Reuters-მა, საქართველოს უმაღლესი განათლების მიმდინარე რეფორმა აღწერა როგორც საკამათო პროცესი, რომლის გარშემოც მთავრობის არგუმენტი რესურსების ოპტიმიზაციასა და შრომის ბაზრის საჭიროებებთან შესაბამისობას უკავშირდება, ხოლო კრიტიკოსები აკადემიური თავისუფლებისა და უნივერსიტეტების დამოუკიდებლობის რისკებზე საუბრობენ.

შესაბამისად, სტუდენტთა დაფინანსების მოდელის შეცვლა მხოლოდ საბიუჯეტო ტექნიკური საკითხი აღარ არის. ეს არის გადაწყვეტილება, რომელიც განსაზღვრავს, ვის ექნება უმაღლეს განათლებაზე რეალური წვდომა, რამდენად თავისუფალი იქნება სტუდენტის არჩევანი და შეძლებენ თუ არა უნივერსიტეტები ხარისხის შენარჩუნებას. წარმატებული საერთაშორისო მოდელების მთავარი გაკვეთილი ასეთია: უფასო სწავლა ეფექტიანია მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას თან ახლავს სოციალური სამართლიანობა, უნივერსიტეტების ავტონომია, გამჭვირვალე დაფინანსება და სტუდენტის საჭიროებაზე მორგებული ძლიერი მხარდაჭერის სისტემა.

წყაროები: