საქართველოში ჯარიმებიდან მიღებული საბიუჯეტო შემოსავლები რეკორდულ ნიშნულამდე გაიზარდა. ოფიციალური მონაცემების მიხედვით, 2025 წელს სახელმწიფო ბიუჯეტში ჯარიმების სახით 227 მილიონი ლარი შევიდა, ხოლო მხოლოდ 2026 წლის პირველ ოთხ თვეში საგზაო მოძრაობის წესების დარღვევისთვის გამოწერილი სანქციებიდან მიღებულმა შემოსავალმა 108 მილიონ ლარს მიაღწია. ეს მაჩვენებელი წინა წლის ანალოგიურ პერიოდთან შედარებით ორჯერ მეტია.
ეკონომისტებისა და ბიზნესის სამართლის სპეციალისტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ჯარიმების ასეთი ტემპით ზრდა მხოლოდ საგზაო უსაფრთხოების ან წესრიგის გაუმჯობესების ჭრილში აღარ უნდა განიხილებოდეს. მათი შეფასებით, სულ უფრო აქტუალური ხდება კითხვა, ხომ არ გადაიქცა საჯარიმო სისტემა ბიუჯეტის შევსების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ, მაშინ როდესაც მისი ძირითადი დანიშნულება პრევენცია და სამართალდარღვევების შემცირება უნდა იყოს.
ფინანსთა სამინისტროს ხაზინის მონაცემები აჩვენებს, რომ ჯარიმებიდან მიღებული შემოსავლების ზრდა მნიშვნელოვნად აღემატება ეკონომიკური აქტივობისა და ინფლაციის ზრდის ტემპს. ეს ნიშნავს, რომ იზრდება არა მხოლოდ ჯარიმების მოცულობა, არამედ მათი რაოდენობაც. განსაკუთრებით სწრაფი ზრდა ფიქსირდება საგზაო მოძრაობის დარღვევების მიმართულებით, სადაც ბოლო წლებში მასობრივად დაინერგა ვიდეოკამერები, ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული მონიტორინგის სისტემები, საშუალო სიჩქარის კონტროლის მექანიზმები და ავტომატური დაჯარიმების სხვადასხვა ტექნოლოგია.
საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ განვითარებულ ქვეყნებში ჯარიმების სისტემა ძირითადად პრევენციულ ფუნქციას ასრულებს. მაგალითად, დიდ ბრიტანეთში, გერმანიაში, ნიდერლანდებსა და სკანდინავიის ქვეყნებში საგზაო კონტროლის ძირითადი მიზანი დარღვევების თავიდან აცილებაა და არა საჯარიმო შემოსავლების ზრდა. სწორედ ამიტომ ხშირია წინასწარი გაფრთხილებების, საინფორმაციო ნიშნების, სიჩქარის კონტროლის მონაკვეთების მონიშვნისა და მოქალაქეების ინფორმირების პრაქტიკა. ევროპის ტრანსპორტის უსაფრთხოების საბჭოს მონაცემებით, ისეთ ქვეყნებში, სადაც კონტროლის სისტემა უფრო გამჭვირვალეა, საზოგადოებრივი მხარდაჭერაც გაცილებით მაღალია.
საქართველოს შემთხვევაში სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ იმ გარემოებაზე, რომ ჯარიმების რაოდენობის ზრდა ხშირად არ ახლავს შესაბამისი ინფრასტრუქტურული პრობლემების მოგვარებას. ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად დასახელებული მაგალითი პარკირებაა. ქალაქებში საპარკინგე ადგილების დეფიციტი კვლავ სერიოზულ პრობლემად რჩება, თუმცა ამ მიმართულებით საჯარიმო სანქციები მნიშვნელოვნად გაიზარდა. მსგავსი ვითარებაა ტროტუარებზე მოძრაობის, ავტობუსის ზოლების გამოყენებისა და სხვა ადმინისტრაციული დარღვევების შემთხვევაშიც.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, ჯარიმები განსხვავდება გადასახადებისგან. გადასახადი პროგნოზირებადია და ეკონომიკური სუბიექტი მას საკუთარ ფინანსურ გეგმებში ითვალისწინებს. ჯარიმა კი მოულოდნელი ხარჯია, რომელიც პირდაპირ ამცირებს როგორც მოქალაქის, ისე ბიზნესის თავისუფალ ფულად რესურსს. სწორედ ამიტომ ეკონომისტები მიუთითებენ, რომ ჯარიმების მასობრივი ზრდა გარკვეულწილად ამცირებს სამომხმარებლო და საინვესტიციო აქტივობას.
თუ მოქალაქეს ან მცირე ბიზნესს ერთჯერადად რამდენიმე ასეული ლარის გადახდა უწევს, ეს თანხა აღარ იხარჯება საცალო ვაჭრობაში, მომსახურების სექტორში, განათლებაში ან სხვა ეკონომიკურ საქმიანობაში. შედეგად, ფული კერძო სექტორიდან სახელმწიფო ბიუჯეტში გადადის. მაკროეკონომიკურ დონეზე ეს არ ნიშნავს, რომ ეკონომიკიდან რესურსი ქრება, თუმცა იცვლება მისი განაწილება. ეკონომისტების ნაწილი სწორედ ამ პროცესს განიხილავს, როგორც დამატებით ფინანსურ წნეხს მოსახლეობისა და მცირე ბიზნესისთვის.
განსაკუთრებით საინტერესოა ჯარიმების შეფარდება მოსახლეობის შემოსავლებთან. Eurostat-ისა და OECD-ის მონაცემები აჩვენებს, რომ ევროკავშირის ბევრ ქვეყანაში ადმინისტრაციული სანქციები ხშირად მიბმულია შემოსავლებზე ან მოქალაქის ფინანსურ შესაძლებლობებზე. ფინეთში, შვედეთსა და შვეიცარიაში გარკვეული კატეგორიის ჯარიმები დამრღვევის შემოსავლის მიხედვით განისაზღვრება. ეს მიდგომა უზრუნველყოფს, რომ სანქცია ერთნაირად მტკივნეული იყოს როგორც მაღალი, ისე დაბალი შემოსავლის მქონე პირისთვის.
საქართველოში მსგავსი სისტემა არ მოქმედებს. შედეგად, ერთი და იგივე ჯარიმა სხვადასხვა შემოსავლის მქონე მოქალაქეზე სრულიად განსხვავებულ გავლენას ახდენს. თუ საშუალო ხელფასი ქვეყანაში დაახლოებით 2,000 ლარის ფარგლებშია, 200-300-ლარიანი ჯარიმა ბევრისთვის თვიური შემოსავლის მნიშვნელოვანი ნაწილია. სწორედ ამიტომ სპეციალისტები საუბრობენ ჯარიმებისა და შემოსავლების თანაზომიერების პრობლემაზე.
ბიზნესისთვის გამოწვევა კიდევ უფრო ფართოა. სატრანსპორტო კომპანიები, კურიერული სერვისები, ტაქსის ოპერატორები და მცირე მეწარმეები ყოველდღიურად გადაადგილდებიან ქალაქში და ჯარიმების ზრდა მათ ოპერაციულ ხარჯებს პირდაპირ ზრდის. საბოლოოდ ეს ხარჯი ხშირად მომსახურების ან პროდუქტის ფასშიც აისახება, რაც ინფლაციურ ეფექტსაც ქმნის.
საჯარო ფინანსების კუთხით ჯარიმებიდან მიღებული შემოსავლების ზრდა მოკლევადიან პერიოდში ბიუჯეტისთვის დადებითი ფაქტორია. თუმცა საერთაშორისო სავალუტო ფონდი, მსოფლიო ბანკი და OECD ხაზს უსვამენ, რომ ჯარიმები არ უნდა იქცეს სახელმწიფო შემოსავლების დაგეგმილ წყაროდ. მათი დანიშნულება სამართალდარღვევების შემცირებაა. იდეალურ შემთხვევაში, ეფექტიანი საჯარიმო სისტემა დროთა განმავლობაში თავად ამცირებს საკუთარ შემოსავლებს, რადგან მოქალაქეები ნაკლებ დარღვევას სჩადიან.
ანალიტიკოსების შეფასებით, სწორედ აქ ჩნდება მთავარი კითხვა. თუ ჯარიმებიდან მიღებული შემოსავლები ყოველწლიურად სწრაფად იზრდება, ეს შეიძლება ორ რამეს ნიშნავდეს: ან დარღვევების რაოდენობა იზრდება, ან კონტროლისა და დაჯარიმების სისტემა მნიშვნელოვნად გაფართოვდა. ორივე შემთხვევაში სახელმწიფოსთვის მნიშვნელოვანი იქნება საზოგადოების ნდობის შენარჩუნება, რადგან ნებისმიერი სანქციის ეფექტიანობა დიდწილად სწორედ სამართლიანობის აღქმაზეა დამოკიდებული.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ გრძელვადიან პერსპექტივაში ყველაზე ეფექტიანი მოდელი არის ის, სადაც ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესება, პრევენცია, ინფორმირება და კონტროლი ერთმანეთის პარალელურად ვითარდება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ჯარიმების ზრდა შეიძლება მოქალაქეებმა უსაფრთხოების მექანიზმად კი არა, დამატებით ფინანსურ ტვირთად აღიქვან. სწორედ ეს რისკი განაპირობებს იმას, რომ ჯარიმების თემამ ბოლო პერიოდში ეკონომიკური და სოციალური დისკუსიის ცენტრში გადაინაცვლა.
წყაროები:
- https://www.resonancedaily.com/index.php?id_rub=3&id_artc=252193
- საქართველოს ფინანსთა სამინისტრო — https://treasury.ge
- საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტრო — https://police.ge
- OECD — https://www.oecd.org
- Eurostat — https://ec.europa.eu/eurostat
- European Transport Safety Council — https://etsc.eu
- World Bank — https://www.worldbank.org
- IMF — https://www.imf.org
