აუთვისებელი კრედიტების ფასი - რატომ გადაიხადა ბიუჯეტმა ცხრა წელიწადში დაახლოებით 41 მილიონი ლარი?

2017-2025 წლებში საქართველოს სახელმწიფო ბიუჯეტიდან დაახლოებით 40.6 მილიონი ლარი გადაიხადეს იმ საინვესტიციო კრედიტებზე, რომელთა ნაწილი სახელმწიფომ შეთანხმებული ვადებით ვერ აითვისა. ამის შესახებ სახელმწიფო აუდიტის მიერ მომზადებული ბიუჯეტის შესრულების ყოველწლიური ანგარიშებიდან ირკვევა.

წლიური მაჩვენებელი 1.7 მილიონიდან 9.6 მილიონ ლარამდე მერყეობდა, საშუალოდ კი წელიწადში დაახლოებით 4.5 მილიონ ლარს შეადგენდა. ყველაზე მაღალი გადასახადი, 9.6 მილიონი ლარი, 2020 წელს დაფიქსირდა, 2025 წელს კი მისმა მოცულობამ 4.7 მილიონი ლარი შეადგინა.

მედიაში ეს თანხა ხშირად „ჯარიმად“ მოიხსენიება, თუმცა მისი ოფიციალური სახელწოდებაა ვალდებულების გადასახადი, ანუ commitment fee. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტთან გაფორმებული ხელშეკრულების საფუძველზე, კრედიტორი სახელმწიფოსთვის გამოყოფილ თანხას ინახავს და მისთვის ხელმისაწვდომს ხდის, ხოლო მსესხებელი აუთვისებელ ნაწილზე წინასწარ განსაზღვრულ საკომისიოს იხდის. მაგალითად, საქართველოს ერთ-ერთ სასესხო შეთანხმებაში ვალდებულების გადასახადი აუთვისებელი თანხის წლიური 0.25%-ით არის განსაზღვრული. კონკრეტული განაკვეთი ხელშეკრულების მიხედვით შეიძლება განსხვავდებოდეს.

ამ მექანიზმის მომხრეთა მთავარი არგუმენტია, რომ ვალდებულების გადასახადი თავისთავად არ ნიშნავს, რომ სესხი წამგებიანია ან მისი აღება თავიდანვე არასწორი იყო. საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების კრედიტები, როგორც წესი, გრძელვადიანი და შედარებით შეღავათიანია, ხშირად კი მათ ტექნიკური დახმარება, პროექტის ზედამხედველობა და საერთაშორისო სტანდარტები ახლავს. ინფრასტრუქტურულ პროექტებში მიწის გამოსყიდვის, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, ტენდერების, სასამართლო დავებისა და ტექნიკური ცვლილებების გამო გარკვეული შეფერხება ზოგჯერ ობიექტურად გარდაუვალია.

ამ პოზიციის მიხედვით, სახელმწიფომ შეიძლება მცირე ვალდებულების გადასახადი გადაიხადოს, მაგრამ შეინარჩუნოს გაცილებით დიდი მოცულობის იაფ ფინანსურ რესურსზე წვდომა. პროექტის გაუქმება ან სესხის ნაადრევად დახურვა კი შესაძლოა ქვეყანას მომავალში უფრო ძვირი დაფინანსების მოძიება აიძულოს. ამიტომ ცალკე აღებული საკომისიო პროექტის ეკონომიკური სარგებლის სრულ შეფასებას ვერ ცვლის.

თუმცა სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის მონაცემები აჩვენებს, რომ პრობლემა ერთჯერადი არ არის. 2025 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტით გათვალისწინებული 94 ინფრასტრუქტურული პროექტიდან 32 პროექტის შესრულება გეგმას მნიშვნელოვნად ჩამორჩებოდა, რაც პროექტების მომზადებისა და განხორციელების სისტემურ სირთულეებზე მიუთითებს. სახელმწიფო აუდიტის სამსახური ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშებში წლების განმავლობაში გამოყოფს დაბალი ათვისების მქონე პროექტებსა და მათზე გადახდილ ვალდებულების გადასახადებს.

აუდიტის მიერ დათვლილი დაახლოებით 41 მილიონი ლარიც სრული მოცულობა არ არის. გამოთვლაში მოხვდა მხოლოდ ის პროექტები, რომელთა საკრედიტო რესურსის ათვისება 70%-ზე ნაკლები იყო. შესაბამისად, 70%-ზე მეტი ათვისების მქონე, მაგრამ მაინც აუთვისებელი ნაშთის მქონე პროექტებზე გადახდილი საკომისიო ამ თანხაში სრულად არ ჩანს. სწორედ ამიტომ, სახელმწიფო ბიუჯეტის რეალური დანახარჯი შესაძლოა დასახელებულ მაჩვენებელს აღემატებოდეს.

კრიტიკული შეფასებით, რომელსაც სახელმწიფო აუდიტის მრავალწლიანი დასკვნები ამყარებს, ვალდებულების გადასახადის განმეორებით გადახდა ხშირად მიუთითებს, რომ სახელმწიფო სესხს პროექტის სრული მზადყოფნის დადასტურებამდე იღებს. თუ მანამდე არ არის დასრულებული მიწის საკითხები, პროექტირება, ნებართვები, შესყიდვების გეგმა და განმახორციელებელი უწყების დაკომპლექტება, თანხის ხელმისაწვდომობის დაწყების შემდეგ პროექტი შეფერხების ფაზაში გადადის, საკომისიოს კი გადასახადის გადამხდელი ფარავს.

ფინანსური დანაკარგი მხოლოდ 40.6 მილიონი ლარით არ შემოიფარგლება. გადავადებული პროექტი ნიშნავს, რომ გვიან შენდება გზა, წყლის სისტემა, სკოლა, მუნიციპალური ინფრასტრუქტურა ან სხვა საზოგადოებრივი ობიექტი. ამ პერიოდში იზრდება სამშენებლო მასალებისა და სამუშაოების ღირებულება, თავდაპირველი ბიუჯეტის გადახედვის საჭიროება და პროექტის საბოლოო ფასი. ამიტომ საჯარო ფინანსების სპეციალისტებისთვის აუთვისებელი კრედიტის ეკონომიკური ღირებულება მოიცავს როგორც უშუალო საკომისიოს, ისე დაკარგულ დროსა და გაძვირებულ მშენებლობას.

მეორე მხრივ, დაგვიანებული ათვისების მთელ პასუხისმგებლობას მხოლოდ მთავრობას ვერ მივაკუთვნებთ. პროექტებზე გავლენას ახდენს დონორი ინსტიტუტის პროცედურები, საერთაშორისო ტენდერების ჩავარდნა, კონტრაქტორების პრობლემები, სასამართლო დავები, პანდემია, ვალუტის კურსი და გლობალური მიწოდების შეფერხებები. მაგალითად, 2020 წელს, როდესაც ვალდებულების გადასახადმა ცხრა წლის ყველაზე მაღალ ნიშნულს მიაღწია, პროექტების განხორციელებაზე COVID-19-ის პანდემიაც მოქმედებდა. თუმცა მაღალი გადასახადის შენარჩუნება პანდემიის შემდეგაც აჩვენებს, რომ ყველა შეფერხება გარე ფაქტორებით ვერ აიხსნება.

ფინანსთა სამინისტროსა და განმახორციელებელი უწყებების სასარგებლოდ შეიძლება ითქვას, რომ შეღავათიანი სესხების სწრაფად მოზიდვა სახელმწიფოს საშუალებას აძლევს, მსხვილი პროექტებისთვის დაფინანსება წინასწარ უზრუნველყოს. ამის გარეშე ქვეყანას შესაძლოა საჭირო მომენტში რესურსი აღარ ჰქონდეს ან ბევრად უფრო მაღალი პროცენტის გადახდა მოუწიოს. მაგრამ ფინანსური რესურსის ხელმისაწვდომობა წარმატებად ვერ ჩაითვლება, თუ თანხა წლების განმავლობაში აუთვისებელი რჩება და პროექტი მოსახლეობისთვის ეკონომიკურ სარგებელს არ ქმნის.

საკითხის გადაწყვეტა მხოლოდ ახალი კრედიტების შემცირება არ არის. საჯარო ფინანსების მართვის თვალსაზრისით, უფრო ეფექტიანი მიდგომა იქნება სესხის ხელმოწერამდე პროექტების მზადყოფნის მინიმალური სტანდარტის დაწესება, მიწისა და ნებართვების საკითხების წინასწარ მოგვარება, შესყიდვების რეალისტური გრაფიკის შედგენა და პასუხისმგებელი უწყებების ინსტიტუციური შესაძლებლობის შეფასება. ასევე საჭიროა თითოეული პროექტის მიხედვით ვალდებულების გადასახადის საჯაროდ გამოქვეყნება, შეფერხების მიზეზისა და პასუხისმგებელი უწყების მითითებით.

დაახლოებით 41 მილიონი ლარი ცხრა წელიწადში სახელმწიფო ბიუჯეტის მასშტაბთან შედარებით დიდი ფისკალური ტვირთი არ არის, მაგრამ მისი განმეორებადი ხასიათი საჯარო ინვესტიციების მართვის ხარისხის მნიშვნელოვანი ინდიკატორია. პრობლემა ნაკლებად არის თავად საერთაშორისო კრედიტის პირობებში და მეტად იმაში, თუ რამდენად მზად არის სახელმწიფო თანხის ასათვისებლად იმ მომენტში, როდესაც სესხზე ხელშეკრულებას აფორმებს.

თუ დაბალი ათვისება პროექტების მომზადების გაუმჯობესების გარეშე გაგრძელდება, ბიუჯეტი კვლავ გადაიხდის ფინანსური რესურსის შენახვის საფასურს, ხოლო მოქალაქეები დაგვიანებით მიიღებენ იმ ინფრასტრუქტურას, რომლისთვისაც ვალი უკვე აღებულია. შესაბამისად, მთავარი საზომი უნდა იყოს არა მხოლოდ მოზიდული კრედიტების მოცულობა, არამედ რამდენად დროულად გადაიქცა ეს თანხა დასრულებულ პროექტად და რა ეკონომიკური თუ სოციალური შედეგი მიიღო ქვეყანამ.

წყაროები: