2025 წელს მსოფლიომ თავდაცვაზე რეკორდული თანხა დახარჯა. სტოკჰოლმის საერთაშორისო მშვიდობის კვლევის ინსტიტუტის, SIPRI-ის ბოლო მონაცემებით, გლობალურმა სამხედრო დანახარჯებმა 2.887 ტრილიონი დოლარი შეადგინა, რაც 2024 წელთან შედარებით რეალურ გამოსახულებაში 2.9%-იანი ზრდაა. ეს უკვე ზედიზედ მეთერთმეტე წელია, როცა მსოფლიო სამხედრო ხარჯები იზრდება. ბოლო ათწლეულში, 2016-2025 წლებში, გლობალური სამხედრო დანახარჯები 41%-ით არის გაზრდილი.
ყველაზე დიდი სამხედრო ბიუჯეტის მქონე ქვეყნების ათეული ასე გამოიყურება: აშშ, 954 მილიარდი დოლარი, ჩინეთი, 336 მილიარდი დოლარი, რუსეთი, 190 მილიარდი დოლარი, გერმანია, 114 მილიარდი დოლარი, ინდოეთი, 92.1 მილიარდი დოლარი, დიდი ბრიტანეთი, 89 მილიარდი დოლარი, უკრაინა, 84.1 მილიარდი დოლარი, საუდის არაბეთი, 83.2 მილიარდი დოლარი, საფრანგეთი, 68 მილიარდი დოლარი და იაპონია, 62.2 მილიარდი დოლარი.
ეს სია აჩვენებს არა მხოლოდ იმას, ვინ ხარჯავს ყველაზე მეტს, არამედ იმასაც, როგორ იცვლება გლობალური ეკონომიკური პრიორიტეტები. თავდაცვა აღარ არის მხოლოდ უსაფრთხოების სფერო. ის სულ უფრო მეტად იქცევა ინდუსტრიული პოლიტიკის, ტექნოლოგიური კონკურენციის, სახელმწიფო ვალის, ბიუჯეტის დაგეგმვისა და სამუშაო ადგილების შექმნის ნაწილად.
SIPRI-ის შეფასებით, 2025 წელს სამხედრო ხარჯების წილმა მსოფლიო მშპ-ში 2.5%-ს მიაღწია, რაც 2009 წლის შემდეგ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. ერთ ადამიანზე საშუალო სამხედრო დანახარჯი მსოფლიოში 352 დოლარს გაუტოლდა. ეს ნიშნავს, რომ გლობალური ეკონომიკა უსაფრთხოების ახალ ფასს იხდის, თანაც მაშინ, როცა სახელმწიფოებს პარალელურად სოციალური ხარჯების, ინფრასტრუქტურის, ჯანდაცვისა და ვალის მომსახურების დაფინანსებაც უწევთ.
ზრდის მთავარი ცენტრი ევროპაა. SIPRI-ის მიხედვით, 2025 წელს ევროპის სამხედრო დანახარჯები 14%-ით გაიზარდა და 864 მილიარდ დოლარს მიაღწია. ამის მთავარი მიზეზი რუსეთ-უკრაინის ომია, თუმცა არა მხოლოდ. ევროპული ქვეყნები უკვე აღარ ზრდიან ბიუჯეტებს დროებითი კრიზისის საპასუხოდ. ისინი გრძელვადიან გადაიარაღებაზე, თავდაცვის ინდუსტრიის გაძლიერებასა და აშშ-ზე დამოკიდებულების შემცირებაზე გადადიან.
რუსეთის სამხედრო ხარჯები 2025 წელს 5.9%-ით გაიზარდა და 190 მილიარდ დოლარს მიაღწია. ეს რუსეთის მშპ-ის 7.5%-ია. უკრაინის შემთხვევაში სამხედრო ხარჯი 20%-ით გაიზარდა და 84.1 მილიარდ დოლარს მიაღწია, რაც ქვეყნის მშპ-ის დაახლოებით 40%-ს უდრის. ეს მაჩვენებელი აჩვენებს, რამდენად მძიმე ფინანსურ ტვირთად იქცა ომი ორივე ეკონომიკისთვის.
ევროპაში განსაკუთრებით საყურადღებოა გერმანია. 2025 წელს გერმანიის სამხედრო დანახარჯები 24%-ით გაიზარდა და 114 მილიარდ დოლარს მიაღწია. შედეგად, გერმანია გახდა მსოფლიოში მეოთხე უმსხვილესი სამხედრო მხარჯველი. ეს ისტორიული ცვლილებაა ქვეყნისთვის, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში თავდაცვის ხარჯების ზრდას ფრთხილად ეკიდებოდა.
NATO-ს ქვეყნებისთვის თავდაცვის ხარჯები კიდევ უფრო გრძელვადიან ვალდებულებად იქცა. 2025 წლის ჰააგის სამიტზე მოკავშირეები შეთანხმდნენ, რომ 2035 წლისთვის თავდაცვასა და უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ ხარჯებზე მშპ-ის 5%-ს მიმართავენ. აქედან მინიმუმ 3.5% ძირითადი თავდაცვის საჭიროებებზე უნდა დაიხარჯოს, ხოლო 1.5% შეიძლება მოხმარდეს კრიტიკულ ინფრასტრუქტურას, კიბერუსაფრთხოებას, სამოქალაქო მზადყოფნას და თავდაცვის ინდუსტრიული ბაზის გაძლიერებას.
ეს გადაწყვეტილება ნიშნავს, რომ თავდაცვის ბიუჯეტები უახლოეს წლებში ბევრ ქვეყანაში კიდევ გაიზრდება. NATO-ს ოფიციალური მონაცემებით, 2025 წელს ალიანსის ყველა წევრმა უკვე მიაღწია ან გადააჭარბა ძველ 2%-იან ნიშნულს, მაშინ როცა 2014 წელს ასეთ დონეზე მხოლოდ სამი მოკავშირე იყო. ევროპელმა მოკავშირეებმა და კანადამ 2025 წელს თავდაცვაზე 574 მილიარდ დოლარზე მეტი დახარჯეს, 2021 წლის ფასებით დათვლილი მაჩვენებლით.
აშშ კვლავ უდიდესი სამხედრო მხარჯველია, თუმცა 2025 წელს მისი ხარჯი 7.5%-ით შემცირდა და 954 მილიარდი დოლარი შეადგინა. SIPRI-ის განმარტებით, შემცირების მთავარი მიზეზი ის იყო, რომ წლის განმავლობაში უკრაინისთვის ახალი მასშტაბური სამხედრო დახმარება არ დამტკიცებულა. თუმცა ეს კლება, სავარაუდოდ, დროებითია, რადგან 2026 წლისთვის აშშ-ის თავდაცვის დამტკიცებული ხარჯები 1 ტრილიონ დოლარზე მეტია.
აზია და ოკეანეთიც სწრაფად ზრდის ხარჯებს. რეგიონში სამხედრო დანახარჯებმა 681 მილიარდ დოლარს მიაღწია, რაც 2024 წელთან შედარებით 8.1%-იანი ზრდაა. ჩინეთმა ხარჯები 7.4%-ით გაზარდა და 336 მილიარდ დოლარს მიაღწია. ეს ჩინეთის სამხედრო ხარჯების ზედიზედ 31-ე წლიური ზრდაა. იაპონიის სამხედრო დანახარჯები 62.2 მილიარდ დოლარამდე გაიზარდა, რაც ქვეყნის მშპ-ის 1.4%-ია და 1958 წლის შემდეგ ყველაზე მაღალი წილია.
ამ ფონზე თავდაცვის ხარჯების ზრდა მხოლოდ სამხედრო საკითხი აღარ არის. ეს არის დიდი საბიუჯეტო არჩევანი. ქვეყნები, რომლებიც თავდაცვის ბიუჯეტებს ზრდიან, პარალელურად უნდა უპასუხონ კითხვას, საიდან დაფინანსდება ეს ზრდა: გადასახადებით, ვალის ზრდით, სხვა პროგრამების შემცირებით თუ ეკონომიკური ზრდის ხარჯზე. განსაკუთრებით რთულია ეს ევროპის იმ ქვეყნებისთვის, სადაც სოციალური ხარჯები მაღალია, მოსახლეობა ბერდება და სახელმწიფო ვალის მომსახურება ძვირდება.
საქართველოსთვის ეს ტენდენცია ორმაგად მნიშვნელოვანია. ერთი მხრივ, რეგიონული უსაფრთხოების გარემო გაუარესებულია. მეორე მხრივ, მცირე ეკონომიკისთვის თავდაცვის ხარჯების ზრდა ყოველთვის ფრთხილ საბიუჯეტო ბალანსს მოითხოვს. 2026 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის ანალიზის მიხედვით, საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს დაფინანსება 160 მილიონი ლარით იზრდება და 1.9 მილიარდ ლარს აღწევს. Transparency International Georgia-ს შეფასებით, ზრდის ძირითადი ნაწილი ხელფასების 10%-იან მატებას უკავშირდება, ხოლო თავდაცვის შესაძლებლობების განვითარების დაფინანსება მხოლოდ 5 მილიონი ლარით იზრდება, 330 მილიონიდან 335 მილიონ ლარამდე.
ეს ნიშნავს, რომ საქართველოს შემთხვევაშიც მთავარი კითხვა მხოლოდ ბიუჯეტის ნომინალური ზრდა არ არის. უფრო მნიშვნელოვანი კითხვაა, რამდენი მიდის რეალურ შესაძლებლობებზე, ტექნოლოგიებზე, ინფრასტრუქტურაზე, კიბერუსაფრთხოებაზე, რეზერვზე, დრონებისგან თავდაცვაზე და ადგილობრივი თავდაცვის ინდუსტრიის განვითარებაზე.
გლობალური სურათი მკაფიოა: მსოფლიო უსაფრთხოებაზე უფრო მეტს ხარჯავს, მაგრამ მეტი ფული ავტომატურად მეტ უსაფრთხოებას არ ნიშნავს. შედეგს განსაზღვრავს არა მხოლოდ ბიუჯეტის ზომა, არამედ მისი სტრუქტურა, გამჭვირვალობა, შესყიდვების ხარისხი და ის, რამდენად ერგება ხარჯი თანამედროვე ომის რეალობას. 2025 წლის მონაცემები აჩვენებს, რომ თავდაცვა დაბრუნდა ეკონომიკური პოლიტიკის ცენტრში და მომდევნო წლებში ეს ტენდენცია, დიდი ალბათობით, კიდევ გაძლიერდება.
წყაროები:
SIPRI, Trends in World Military Expenditure 2025
SIPRI, Global military spending rise continues as European and Asian expenditures surge
NATO, Defence expenditures and NATO’s 5% commitment
IISS, The Military Balance 2026, Global defence spending
Transparency International Georgia, Brief Analysis of the Draft State Budget for 2026
