ესტონეთის პარლამენტის გადაწყვეტილება, რომელიც უცხო ქვეყნებს ესტონეთის ციხეებში საპატიმრო ადგილების დაქირავების უფლებას აძლევს, ევროპაში სასჯელაღსრულების სისტემის ახალ ეკონომიკურ რეალობას აჩვენებს. ერთი მხრივ, შვედეთს გადატვირთული ციხეები აქვს, მეორე მხრივ, ესტონეთს თავისუფალი ინფრასტრუქტურა და მისი შენახვის ხარჯი აწვება. სწორედ ამ ორი პრობლემის გადაკვეთის წერტილში გაჩნდა შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც ტარტუს ციხეში 600-მდე შვედი პატიმარი განთავსდება.

ესტონეთის იუსტიციის სამინისტროს ინფორმაციით, რიიგიკოგუმ შვედეთთან ციხის იჯარის შეთანხმება უკვე დაამტკიცა. შეთანხმება ითვალისწინებს ტარტუს ციხის 400 საკნის გამოყენებას 600-მდე პატიმრის განსათავსებლად. ხელშეკრულება ხუთწლიანია და მისი გაგრძელება კიდევ სამი წლით იქნება შესაძლებელი. პირველი პატიმრების გადაყვანა 2026 წლის მეორე ნახევარშია დაგეგმილი, პროცესი ეტაპობრივად წარიმართება, რათა ციხის ადმინისტრაციამ პერსონალის შერჩევა, გადამზადება და საორგანიზაციო საკითხების მოგვარება შეძლოს.

ეკონომიკური ნაწილი შეთანხმების ერთ-ერთი მთავარი არგუმენტია. შვედეთი ესტონეთს თითო პატიმარზე თვეში 8 500 ევროს გადაუხდის. ეს ნიშნავს, რომ თუ ტარტუს ციხეში სრულად განთავსდება 600 პატიმარი, წლიური შემოსავალი დაახლოებით 61.2 მილიონ ევროს მიაღწევს. შედარებისთვის, შვედეთში ერთი პატიმრის შენახვის ხარჯი დაახლოებით 11 500 ევროა თვეში, რაც იმას ნიშნავს, რომ სტოკჰოლმისთვის ეს მოდელი დროებით, მაგრამ ფინანსურად უფრო იაფი გამოსავალია.

ესტონეთისთვის შეთანხმება არა მხოლოდ შემოსავლის წყაროა, არამედ რეგიონული დასაქმების პროექტიც. ERR-ის ინფორმაციით, ტარტუს ციხე 300-ზე მეტი თანამშრომლის აყვანას გეგმავს, ხოლო საწყისი ხელფასი 2 400 ევრო იქნება. სამხრეთ ესტონეთისთვის, სადაც სახელმწიფო სამუშაო ადგილები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, ეს სოციალური და ეკონომიკური ეფექტის მქონე გადაწყვეტილებაა.

ესტონეთის ხელისუფლება შეთანხმებას პრაქტიკულ ნაბიჯად წარმოაჩენს. ოფიციალური განმარტებით, მიზანია ტარტუს ციხის ინფრასტრუქტურის სრულად გამოყენება, სასჯელაღსრულების სამსახურის შესაძლებლობების შენარჩუნება და ციხის არასრული დატვირთვით გამოწვეული ხარჯების შემცირება. სხვა სიტყვებით, სახელმწიფო ცდილობს, უკვე აშენებული და ნაწილობრივ დაუტვირთავი ინფრასტრუქტურა შემოსავლის მომტან აქტივად აქციოს.

შვედეთისთვის სურათი საპირისპიროა. ქვეყნის ციხეები ბოლო წლებში სერიოზულად გადაიტვირთა. Reuters-ისა და ევროპული მედიის მონაცემებით, შვედეთში ციხეების გადატვირთულობას ხელი შეუწყო როგორც ორგანიზებულ დანაშაულთან ბრძოლამ, ისე სასჯელების გამკაცრებამ. შვედეთის სასჯელაღსრულების სისტემა მომდევნო წლებში პატიმართა რაოდენობის კიდევ უფრო ზრდას ელოდება. ახალი ციხეების აშენება კი ძვირი და ხანგრძლივი პროცესია. ამ პირობებში, ესტონეთთან შეთანხმება სტოკჰოლმისთვის დროის მოგების მექანიზმია.

თუმცა მოდელს მწვავე კრიტიკაც ახლავს. მოწინააღმდეგეები რამდენიმე რისკზე საუბრობენ. პირველი არის სამართლებრივი და უფლებრივი საკითხი: როგორ იქნება დაცული შვედი პატიმრების უფლებები სხვა ქვეყანაში, როგორ იმუშავებს ოჯახის წევრებთან კომუნიკაცია, რეაბილიტაციის პროგრამები და ჯანმრთელობის მომსახურება. მეორე საკითხი უსაფრთხოებაა. ესტონეთში კრიტიკოსების ნაწილი შიშობს, რომ უცხოელი პატიმრების შემოყვანამ შესაძლოა ადგილობრივ სისტემაზე დამატებითი ზეწოლა შექმნას.

ამის საპასუხოდ, შეთანხმებაში რამდენიმე შეზღუდვაა ჩადებული. ესტონეთში არ გადაიყვანენ ქალებს, არასრულწლოვნებს, ტერორიზმისთვის მსჯავრდებულებს და პირებს, რომელთა მიმართაც არსებობს რისკი, რომ დანაშაულებრივ საქმიანობას ციხეშიც გააგრძელებენ. პატიმრების შერჩევას ორი ქვეყნის ხელისუფლება ერთობლივად გააკეთებს. გარდა ამისა, უცხოელი პატიმრები სასჯელის დასრულებამდე შვედეთში დაბრუნდებიან და ესტონეთის ტერიტორიაზე არ გათავისუფლდებიან.

ევროპული კონტექსტი აჩვენებს, რომ ესტონეთი და შვედეთი გამონაკლისი არ არიან. წარსულში მსგავსი შეთანხმებები ჰქონდათ ნორვეგიასა და ნიდერლანდებს, ასევე ბელგიასა და ნიდერლანდებს. დანია კი კოსოვოსთან შეთანხმებაზე მუშაობდა. ეს ნიშნავს, რომ საპატიმრო ინფრასტრუქტურის საერთაშორისო გამოყენება ევროპაში ნიშური, მაგრამ მზარდი პრაქტიკა ხდება, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებისთვის, სადაც ციხეები გადატვირთულია და ახალი ობიექტების აშენება დიდ დროს მოითხოვს.

საბოლოოდ, ესტონეთ-შვედეთის შეთანხმება აჩვენებს, რომ სასჯელაღსრულების სისტემა მხოლოდ სამართლის სფერო აღარ არის. ის უკვე ფინანსური, შრომითი ბაზრისა და ინფრასტრუქტურის მართვის საკითხიც გახდა. ესტონეთი თავისუფალ საპატიმრო ადგილებს ეკონომიკურ აქტივად აქცევს, შვედეთი კი გადატვირთული სისტემისთვის დროებით გამოსავალს ყიდულობს.

მთავარი კითხვა ის არის, დარჩება თუ არა ეს მოდელი დროებით კრიზისულ გადაწყვეტილებად, თუ ევროპაში ციხეების „გაქირავება“ უფრო ფართო პრაქტიკად ჩამოყალიბდება. თუ ესტონეთის პროექტი ფინანსურად და სამართლებრივად წარმატებული აღმოჩნდა, შესაძლოა სხვა ქვეყნებმაც დაიწყონ ციხის თავისუფალი ადგილების ბაზრად განხილვა. თუ პრობლემები უსაფრთხოებას, რეაბილიტაციას ან პატიმართა უფლებებს შეეხება, ეს შეთანხმება ევროპისთვის გამაფრთხილებელ პრეცედენტად იქცევა.

წყაროები: