დიასპორის გაწვევა და 5%-იანი თავდაცვის ბიუჯეტი - რატომ აფართოებს ლატვია სავალდებულო სამხედრო სამსახურს საზღვარგარეთ მცხოვრებ მოქალაქეებზე

ლატვია სავალდებულო სახელმწიფო თავდაცვის სამსახურის ახალ ეტაპზე გადადის. 2027 წლიდან გაწვევას უკვე ის ლატვიის მოქალაქეებიც დაექვემდებარებიან, რომლებიც მუდმივად საზღვარგარეთ ცხოვრობენ და მისამართი უცხო ქვეყანაში აქვთ დეკლარირებული. ეს გადაწყვეტილება მხოლოდ სამხედრო პოლიტიკის ცვლილება არ არის. ის ერთდროულად ეხება ეროვნულ უსაფრთხოებას, დიასპორასთან ურთიერთობას, ბიუჯეტის ხარჯებს, შრომის ბაზარს და მოქალაქეობის საკითხს.

ლატვიის თავდაცვის სამინისტროს ოფიციალური განმარტებით, საზღვარგარეთ მუდმივად მცხოვრები მოქალაქეები სახელმწიფო თავდაცვის სამსახურის გაწვევიდან 2027 წლამდე გამორიცხულები იყვნენ, თუმცა ამ დროის შემდეგ დიასპორის გაწვევა უკვე დამოკიდებული იქნება წინა გაწვევების შედეგებსა და პარლამენტის გადაწყვეტილებაზე. სავალდებულო გაწვევა ძირითადად მამაკაც მოქალაქეებს ეხება, ხოლო ქალებისთვის და 18-27 წლის ყველა მოქალაქისთვის სახელმწიფო თავდაცვის სამსახური ნებაყოფლობითია.

ლატვიის საზოგადოებრივი მაუწყებლის ინფორმაციით, მხოლოდ დიდ ბრიტანეთში 2027 წელს დაახლოებით 1000-მდე ახალგაზრდა შეიძლება აკმაყოფილებდეს ეროვნული თავდაცვის სამსახურის მოთხოვნებს, თუმცა დიასპორის მხრიდან ინტერესი ჯერჯერობით დაბალია. ლონდონში ლატვიის საელჩოში გამართულ სემინარზე ძირითადი კითხვები სწორედ პრაქტიკულ საკითხებს შეეხებოდა: როგორ გაივლის სამსახურს ადამიანი, რომელმაც ლატვიური ენა არ იცის, ვინ დაფარავს მგზავრობის ხარჯს, რა ხდება ჯანმრთელობის შემოწმების შემთხვევაში და შეეხება თუ არა გაწვევა ყველა 27 წლამდე მამაკაცს.

სემინარის მონაწილე ილზე ალექსას თქმით, მისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ასაკობრივი კრიტერიუმის დაზუსტება იყო. „ამ სემინარზე მკაფიოდ განმარტეს, რომ გაწვევა საშუალო განათლების დასრულებიდან ერთი წლის შემდეგ მოხდება. აქამდე მესმოდა, თითქოს ეს 27 წლამდე ნებისმიერ დროს შეიძლებოდა მომხდარიყო. ახლა მშვიდად ვარ და ვიცი, რომ 18 ან 19 წლის ასაკის ახალგაზრდებზეა საუბარი,“ თქვა მან.

თავდაცვის სამინისტროს სამხედრო სამსახურის გავლის დეპარტამენტის დირექტორის მოადგილე აია ფრეიბერგა ამბობს, რომ დიასპორასთან შეხვედრები სწორედ ბუნდოვანი საკითხების გამოსავლენად ტარდება. მისი თქმით, სამინისტრომ უკვე მოამზადა საკანონმდებლო ცვლილებების პროექტი საზღვარგარეთ მცხოვრები წვევამდელების ტრანსპორტირების ხარჯების კომპენსაციაზე. სამინისტროს FAQ-შიც მითითებულია, რომ ამ ეტაპზე კომპენსაცია მოქმედებს ლატვიაში დეკლარირებული მისამართიდან სამედიცინო შემოწმების ადგილამდე მგზავრობაზე, ხოლო მომავალში იგეგმება უცხოეთში დეკლარირებული მისამართიდან მგზავრობის ხარჯების ანაზღაურებაც.

ამ ნაწილს მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ეფექტი აქვს. თუ მხოლოდ დიდ ბრიტანეთში პოტენციურად 1000-მდე ახალგაზრდა მოხვდება ამ სისტემაში, თუნდაც ერთი ადამიანის სამედიცინო შემოწმებაზე ლატვიაში ჩასვლისა და დაბრუნების საშუალო ხარჯი 250-300 ევროს ფარგლებში ვივარაუდოთ, ტრანსპორტირების კომპენსაციის უხეში მოცულობა მხოლოდ ამ ჯგუფისთვის 250 000-300 000 ევროს შეიძლება მიუახლოვდეს. ეს ოფიციალური ხარჯთაღრიცხვა არ არის, მაგრამ აჩვენებს, რომ დიასპორის გაწვევა ადმინისტრაციულად და ფინანსურად გაცილებით რთულია, ვიდრე ქვეყნის შიგნით მცხოვრები ახალგაზრდების შემთხვევაში.

სახელმწიფოსთვის ხარჯი მხოლოდ მგზავრობით არ შემოიფარგლება. მათთვის, ვინც ლატვიურ ენას არ ფლობს, დაგეგმილია სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებული ონლაინ ენის კურსებიც. ამას ემატება სამედიცინო შემოწმება, საბუთების წარმოება, კომუნიკაცია, საცხოვრებელი პირობები, კვება, ჯანმრთელობის მომსახურება და სამხედრო მომზადება. თავდაცვის სამინისტროს განმარტებით, სამსახურის პერიოდში ახალგაზრდები ყაზარმებში იცხოვრებენ, კვებას და ჯანდაცვის მომსახურებას უფასოდ მიიღებენ, ხოლო სწავლებას კვალიფიციური ინსტრუქტორები ჩაატარებენ.

ლატვიისთვის ეს ხარჯი უფრო ფართო თავდაცვითი პოლიტიკის ნაწილია. 2026 წლის თავდაცვის ბიუჯეტი ქვეყანაში 2.16 მილიარდ ევროს აღწევს, რაც მშპ-ის 4.91%-ს შეადგენს. 2027 წელს კი ლატვია თავდაცვის დაფინანსების მშპ-ის 5%-მდე გაზრდას გეგმავს. 2026 წლის ბიუჯეტში 1.14 მილიარდი ევრო, ანუ მთლიანი თავდაცვის ბიუჯეტის 53%, საბრძოლო შესაძლებლობების განვითარებაზეა გათვალისწინებული. ამავე პერიოდში ინფრასტრუქტურისთვის გამოყოფილია 135 მილიონი ევრო, კიბერუსაფრთხოებისთვის 28 მილიონი ევრო, ხოლო თავდაცვის ინდუსტრიისა და ინოვაციისთვის 25.9 მილიონი ევრო.

ამ ფონზე დიასპორის გაწვევა ლატვიისთვის მხოლოდ ადამიანური რესურსის საკითხი არ არის. ეს არის მცდელობა, რომ მცირე მოსახლეობის მქონე ქვეყანამ უსაფრთხოების ტვირთი უფრო ფართო მოქალაქეობრივ ბაზაზე გადაანაწილოს. ლატვია რუსეთისა და ბელარუსის მეზობლად მდებარეობს და უკრაინაში ომის შემდეგ ბალტიის ქვეყნებისთვის სამხედრო მზადყოფნა ერთ-ერთ მთავარ სახელმწიფო პრიორიტეტად იქცა.

თუმცა გადაწყვეტილებას კრიტიკაც ახლავს. მთავარი კითხვა დიასპორასთან ურთიერთობას ეხება. საზღვარგარეთ დაბადებულ ან გაზრდილ ახალგაზრდებს ხშირად სუსტი პრაქტიკული კავშირი აქვთ ლატვიასთან, ნაწილი ლატვიურ ენასაც არ ფლობს და საკუთარი ცხოვრების გეგმები დიდ ბრიტანეთში, ირლანდიაში, გერმანიაში ან სხვა ქვეყნებში აქვს აწყობილი. ასეთ შემთხვევაში სავალდებულო სამსახური შეიძლება აღიქმებოდეს არა როგორც მოქალაქეობრივი ვალდებულება, არამედ როგორც ცხოვრებისეული და ფინანსური შეფერხება.

სემინარის მონაწილე დაინის ჩეკულსმა ამ რისკზე პირდაპირ ისაუბრა. „ფასეულობები ძალიან შეიცვალა. გულწრფელად რომ ვთქვა, სამხედრო სამსახურის გავლა უკვე აღარ არის ღირსების საქმე. ბიჭები უბრალოდ ამბობენ: პასპორტს ვიცვლი, სულ კარგად იყავით,“ აღნიშნა მან.

ეს საკითხი ლატვიისთვის განსაკუთრებით მგრძნობიარეა, რადგან დიასპორასთან კავშირის შენარჩუნება სახელმწიფოს გრძელვადიანი დემოგრაფიული და კულტურული პოლიტიკის ნაწილია. თუ გაწვევის შიშით ახალგაზრდების ნაწილი მოქალაქეობაზე უარის თქმას დაიწყებს, სამხედრო პოლიტიკამ შეიძლება საპირისპირო შედეგი მოიტანოს და დიასპორასთან კავშირი შეასუსტოს.

მეორე მხარე ფიქრობს, რომ პრობლემა ინფორმაციის ნაკლებობიდან მოდის. ფონდ Daugavas Vanagi-ს წარმომადგენელი ვერა ანტიპოვა ამბობს, რომ დიასპორაში ბევრი შიში სწორედ არასაკმარისი კომუნიკაციის შედეგია. „ინფორმაციის ნაკლებობამ ხალხი დაარწმუნა, რომ სერიოზული პრობლემები არსებობს, მაგრამ სინამდვილეში ბევრი საკითხის მოგვარება ბევრად უფრო მარტივია, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს,“ ამბობს ანტიპოვა.

ედიტე მალვესა კი მიიჩნევს, რომ სამხედრო სამსახურისადმი უარყოფითი დამოკიდებულება ნაწილობრივ საბჭოთა წარსულიდან მომდინარეობს. „საზოგადოებაში შემორჩენილი სტერეოტიპი ოკუპაციის წლებიდან მოდის, როდესაც არმია მართლაც საშიში და ლატვიელების მიმართ მტრულად განწყობილი იყო. დღეს კი გვყავს თანამედროვე არმია, რომელიც ახალგაზრდებს ახალ უნარებს აძლევს და საკუთარი ქვეყნის მიმართ სიამაყის განცდას უჩენს,“ ამბობს ის.

ეკონომიკური თვალსაზრისით, გაწვევის გაფართოებას ორმხრივი ეფექტი ექნება. სახელმწიფოს ხარჯი გაიზრდება, რადგან დიასპორის ჩართვა მოითხოვს დამატებით ადმინისტრაციას, ტრანსპორტს, ენას, ჯანმრთელობის შემოწმებას და საკომუნიკაციო კამპანიებს. თუმცა, ამავე დროს, სამხედრო სამსახური ქმნის შრომით და სამოქალაქო უნარებს, ზრდის რეზერვს და ამცირებს იმ რისკს, რომ კრიზისის შემთხვევაში სახელმწიფოს პროფესიული არმიის მცირე რესურსზე მოუწიოს დაყრდნობა.

ლატვიის თავდაცვის სამინისტროს პოზიცია სწორედ ამ არგუმენტზე დგას: ეროვნული თავდაცვის სამსახური არ არის მხოლოდ სამხედრო მომზადება, არამედ სოციალური გამძლეობის, დისციპლინის, კრიზისების მართვისა და მოქალაქეობრივი ერთიანობის ინსტრუმენტი. ამ ხედვით, დიასპორის ჩართვა ნიშნავს, რომ ქვეყნის უსაფრთხოებაში მონაწილეობა მხოლოდ ტერიტორიაზე მცხოვრები მოქალაქეების ვალდებულება არ არის.

საბოლოოდ, ლატვიის გადაწყვეტილება აჩვენებს, როგორ ცვლის უკრაინაში ომი ევროპის მცირე ქვეყნების უსაფრთხოების პოლიტიკას. სავალდებულო სამხედრო სამსახური აღარ არის მხოლოდ შიდა მობილიზაციის მექანიზმი. ის უკვე დიასპორის, მოქალაქეობის, ბიუჯეტის და ეროვნული იდენტობის საკითხიც გახდა. ლატვიის მთავარი გამოწვევა იქნება, როგორ გაატაროს ეს პოლიტიკა ისე, რომ თავდაცვის სისტემა გაძლიერდეს, მაგრამ საზღვარგარეთ მცხოვრებ ახალგაზრდებს სახელმწიფოსთან კავშირი არ გაუწყდეთ.

წყაროები: