ბულგარეთის ახალი მთავრობის გადაწყვეტილება, უკრაინისთვის დამატებითი იარაღის მიწოდება აღარ გააგრძელოს, მხოლოდ ერთი ქვეყნის საგარეო პოლიტიკის ცვლილება არ არის. ეს არის სიგნალი, რომ ევროპაში უკრაინის მხარდაჭერის გარშემო პოლიტიკური, სამხედრო და საბიუჯეტო დისკუსია უფრო რთულ ფაზაში შედის.

ბულგარეთის თავდაცვის მინისტრმა დიმიტარ სტოიანოვმა 9 ივნისს განაცხადა, რომ სოფია უკრაინისთვის დამატებით იარაღს აღარ გააგზავნის. მისი თქმით, რუსეთ-უკრაინის ომი ბრძოლის ველზე ვერ გადაწყდება და კონფლიქტის გაგრძელება მხოლოდ ადამიანური დანაკარგების ზრდას იწვევს.

„უკრაინას მეტი მებრძოლი სჭირდება და არა მეტი იარაღი. იარაღი მას საკმარისი აქვს, ამიტომ უკრაინული არმიისთვის დამატებით მის მიწოდებას არ ვაპირებთ. ჩვენ ვხედავთ, რომ მეომარი მხარეები ერთმანეთის გამოფიტვას ცდილობენ. ამიტომ, ერთადერთი, რასაც ბრძოლის ველზე იარაღის დაგროვება იწვევს, უფრო მეტი ადამიანის დაღუპვაა,“ - განაცხადა სტოიანოვმა.

მისი პოზიცია ემთხვევა ბულგარეთის პრემიერ-მინისტრ რუმენ რადევის ხაზს, რომელიც წლების განმავლობაში უკრაინისთვის პირდაპირი სამხედრო დახმარების მიმართ სკეპტიკურად იყო განწყობილი და ომის დიპლომატიური გზით დასრულების აუცილებლობაზე საუბრობდა. რადევმა მთავრობის სხდომაზეც დაადასტურა, რომ ბულგარეთი უკრაინისთვის ბულგარეთის არმიის მარაგებიდან იარაღის მიწოდებას წყვეტს და განაცხადა, რომ ქვეყანამ „უკვე საკმარისი გასცა“.

თუმცა საკითხი უფრო რთულია, ვიდრე ერთი შეხედვით ჩანს. ბულგარეთი უკრაინის დახმარებაში აქამდე მნიშვნელოვანი, მაგრამ ხშირად არაპირდაპირი მოთამაშე იყო. Reuters-ის ცნობით, 2022-2023 წლებში ქვეყანა ოფიციალურად არ აცხადებდა უკრაინისთვის პირდაპირ სამხედრო ექსპორტს, თუმცა ბულგარული იარაღი და საბრძოლო მასალა უკრაინაში ევროპული შუამავლების გავლით ხვდებოდა. 2024-2025 წლებში კი სოფიამ კიევს პირდაპირ გადასცა სხვადასხვა სამხედრო აღჭურვილობა, მათ შორის ანტისატანკო საშუალებები, ჯავშანტექნიკა და საარტილერიო აღჭურვილობა.

ამიტომ სტოიანოვის განცხადება არის პოლიტიკური კურსის ცვლილება, მაგრამ არა აუცილებლად ბულგარეთის სამხედრო-სამრეწველო სექტორის სრული გაჩერება უკრაინის მიმართულებით. ბულგარეთის თავდაცვის ინდუსტრია საბჭოთა სტანდარტის საბრძოლო მასალისა და აღჭურვილობის წარმოების გამო უკრაინისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო, რადგან უკრაინის არმიას ჯერ კიდევ აქვს დიდი რაოდენობით საბჭოთა ტიპის სისტემები.

ეკონომიკური კუთხით, გადაწყვეტილება ბულგარეთისთვის ორმაგად მნიშვნელოვანია. ერთი მხრივ, ხელისუფლება აცხადებს, რომ ქვეყანას საკუთარი თავდაცვისუნარიანობის გაძლიერება სჭირდება და აღარ შეუძლია დამატებითი რესურსების გაცემა. მეორე მხრივ, ბულგარეთის თავდაცვის ინდუსტრიისთვის უკრაინის ომმა ბოლო წლებში დიდი მოთხოვნა შექმნა. Euractiv-ის ცნობით, ბულგარეთის იარაღის ექსპორტი რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ მნიშვნელოვნად გაიზარდა, 2022 წელს კი ზრდამ 200%-ს მიაღწია. ეს ნიშნავს, რომ უკრაინის ომი ბულგარეთის სამხედრო-სამრეწველო სექტორისთვის არა მხოლოდ უსაფრთხოების, არამედ ეკონომიკური ფაქტორიც იყო.

ამავე დროს, სოფია მთლიანად თავდაცვითი ხარჯების შემცირებას არ გეგმავს. პირიქით, ბულგარეთის მთავრობამ დაამტკიცა გეგმა, რომლის მიხედვითაც ქვეყანა ნატოს ფარგლებში თავდაცვის ხარჯებს ეტაპობრივად გაზრდის და 2035 წლისთვის მთლიანი შიდა პროდუქტის 5%-ს მიაღწევს. ეს აჩვენებს, რომ ბულგარეთის ახალი პოლიტიკა უკრაინის დახმარების შეწყვეტაზე კი არა, საკუთარი სამხედრო მოდერნიზაციის პრიორიტეტად გამოცხადებაზეა აგებული.

სწორედ აქ ჩნდება მთავარი წინააღმდეგობა: ბულგარეთი ამბობს, რომ უკრაინას იარაღს აღარ მიაწვდის, მაგრამ პარალელურად თავად ზრდის სამხედრო ხარჯებს და ნატოს მოთხოვნებთან შესაბამისობას ცდილობს. ეს არის მცდელობა, ქვეყნის შიდა უსაფრთხოების დღის წესრიგი უკრაინის სამხედრო საჭიროებებისგან გაიმიჯნოს.

კიევისთვის ეს გადაწყვეტილება უსიამოვნო სიგნალია, მაგრამ არა ფატალური დარტყმა. უკრაინის სამხედრო დახმარების მთავარი არხები დღეს უკვე უფრო ფართო მექანიზმებზეა გადატანილი. ევროკავშირის Ukraine Facility 2024-2027 წლებში უკრაინისთვის 50 მილიარდ ევრომდე ფინანსურ მხარდაჭერას ითვალისწინებს. პარალელურად, ნატოს PURL ინიციატივის ფარგლებში მოკავშირეები ამერიკული იარაღისა და სამხედრო აღჭურვილობის შესაძენად თანხებს აგროვებენ. ნატოს მონაცემებით, 2025 წლის დეკემბრისთვის ამ მექანიზმით უკრაინისთვის 4 მილიარდ დოლარზე მეტი იყო დაპირებული.

ამიტომ ბულგარეთის გადაწყვეტილება უფრო მეტად ევროპული ერთიანობის პოლიტიკურ ტესტად უნდა შეფასდეს, ვიდრე უკრაინის სამხედრო დახმარების სისტემის ჩამოშლად. თუ მსგავსი პოზიცია სხვა აღმოსავლეთევროპულ ან ბალკანურ ქვეყნებშიც გაძლიერდება, ეს კიევისთვის პრობლემას შექმნის. თუ ბულგარეთი გამონაკლისად დარჩება, მისი გავლენა უფრო სიმბოლური იქნება.

საკითხს კიდევ ერთი განზომილება აქვს. 2026 წლის მარტში უკრაინამ და ბულგარეთმა 10-წლიანი უსაფრთხოების თანამშრომლობის შეთანხმება გააფორმეს, რომელიც მათ შორის თავდაცვის წარმოებასა და ენერგეტიკულ თანამშრომლობასაც მოიცავდა. ამ ფონზე სტოიანოვის ივნისის განცხადება აჩენს კითხვას, რა ბედი ეწევა ამ შეთანხმების პრაქტიკულ ნაწილს. სოფიის პოზიცია შეიძლება ისე ჩამოყალიბდეს, რომ ბულგარეთის არმიის მარაგებიდან პირდაპირი მიწოდება შეწყდეს, მაგრამ საწარმოო, ტექნოლოგიური ან კომერციული თანამშრომლობა სრულად არ დაიხუროს.

ბულგარეთის შიდა პოლიტიკისთვის ეს გადაწყვეტილება ასევე მნიშვნელოვანია. უკრაინის სამხედრო დახმარება ქვეყანაში ყოველთვის პოლარიზებული თემა იყო. საზოგადოების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ბულგარეთი, როგორც ნატოსა და ევროკავშირის წევრი, ვალდებულია უკრაინის მხარდაჭერა გააგრძელოს, რადგან რუსეთის გამარჯვება მთლიანად ევროპის უსაფრთხოებას დააზიანებს. მეორე ნაწილი კი ფიქრობს, რომ სამხედრო დახმარება ომს ახანგრძლივებს, ზრდის შიდა ეკონომიკურ ხარჯებს და ქვეყანას კონფლიქტის თანამონაწილედ აქცევს.

საბოლოოდ, სტოიანოვის განცხადება აჩვენებს, რომ ევროპის უკრაინული პოლიტიკა უფრო რთულ ეტაპზე გადადის. ომის პირველ წლებში მთავარი კითხვა იყო, რამდენად სწრაფად შეძლებდა დასავლეთი უკრაინის შეიარაღებას. ახლა კითხვა უფრო რთულია: რამდენ ხანს შეძლებს ევროპა ერთდროულად უკრაინის დახმარებას, საკუთარი თავდაცვის გაძლიერებას და შიდა პოლიტიკური კონსენსუსის შენარჩუნებას.

ბულგარეთის ნაბიჯი უკრაინის მხარდაჭერის დასრულებას არ ნიშნავს, მაგრამ ის აჩვენებს, რომ ევროპულ ბანაკში სამხედრო დახმარების საკითხზე ერთსულოვნება ავტომატური აღარ არის. სწორედ ამიტომ, სოფიის გადაწყვეტილება მხოლოდ ბულგარეთის ამბავი არ არის. ეს არის გაფრთხილება ბრიუსელისთვის, რომ უკრაინის დახმარების მომდევნო ეტაპს არა მხოლოდ ფული და იარაღი, არამედ ბევრად უფრო მყარი პოლიტიკური არგუმენტაცია დასჭირდება.

წყაროები: