„დაბალი ფასების კალათები“ თუ ბაზრის ბუნებრივი კორექცია? - რას აჩვენა ლატვიის ექსპერიმენტის პირველმა წელმა?

ლატვიაში ერთი წლის წინ დაწყებული „დაბალი ფასების კალათების“ ინიციატივა დღეს უკვე ეკონომიკური დებატების საგანია. ხელისუფლება პროექტს წარმატებულ მაგალითად მიიჩნევს და აცხადებს, რომ ქვეყნის მოსახლეობამ პირველადი მოხმარების პროდუქტები მნიშვნელოვნად იაფად შეიძინა. თუმცა ეკონომისტებისა და აგროსექტორის წარმომადგენლების ნაწილი ფიქრობს, რომ ფასების კლებას უფრო გლობალური ბაზრების ტენდენციები განაპირობებდა, ვიდრე თავად სახელმწიფო ინიციატივა.

ლატვიის ეკონომიკის სამინისტროს შეფასებით, პროგრამამ მთავარი მიზანი შეასრულა. ქვეყნის მსხვილმა საცალო სავაჭრო ქსელებმა სპეციალურ კატეგორიაში გააერთიანეს ყოველდღიური მოხმარების პროდუქცია და მათზე მინიმალური სავაჭრო მარჟა დააწესეს. ეკონომიკის მინისტრ ვიქტორ ვალაინისის განცხადებით, ზოგიერთ პროდუქტზე ფასთა სხვაობამ 30-40%-საც მიაღწია, რაც მოსახლეობისთვის პირდაპირი ფინანსური შეღავათი გახდა.

„ეს პროდუქტები მნიშვნელოვნად დაბალ ფასად იყიდება, რადგან სავაჭრო ქსელები პირველადი მოხმარების საქონელზე მარჟას პრაქტიკულად ხსნიან და პროდუქტებს უფრო ხელმისაწვდომს ხდიან,“ აცხადებს ვალაინისი.

თუმცა ლატვიური ექსპერიმენტის შეფასება მხოლოდ ოფიციალური მონაცემებით არ შემოიფარგლება. აგრორესურსებისა და ეკონომიკის ინსტიტუტის სასოფლო-სამეურნეო ბაზრის განყოფილების ხელმძღვანელი ინგუნა გულბე მიიჩნევს, რომ ფასების შემცირების მთავარი მიზეზი საერთაშორისო ბაზრებზე მომხდარი ცვლილებები იყო.

„შეიძლება ითქვას თუ არა, რომ სურსათზე ფასები სწორედ დაბალი ფასების კალათების გამო შემცირდა? არა. გასული წლის ბოლოს და მიმდინარე წლის დასაწყისში ფასები მთელ მსოფლიოში მცირდებოდა. იგივე პროცესი მიმდინარეობდა ლიტვასა და ესტონეთშიც,“ აცხადებს გულბე.

მისი შეფასებით, პროგრამის მთავარი წარმატება არა უშუალოდ ფასების შემცირება, არამედ სასურსათო ჯაჭვის მონაწილეთა თანამშრომლობა გახდა.

სინამდვილეში, ლატვიის გამოცდილება ბევრად უფრო ფართო ევროპულ დისკუსიას უკავშირდება. 2022-2023 წლებში, ენერგეტიკული კრიზისისა და ინფლაციის ტალღის ფონზე, ევროკავშირის თითქმის ყველა ქვეყანა ეძებდა გზას სურსათზე ფასების ზრდის შესაჩერებლად. საფრანგეთმა მსხვილ საცალო ქსელებთან „ანტიინფლაციური კალათების“ შეთანხმება გააფორმა, საბერძნეთმა „Household Basket“-ის პროგრამა დაიწყო, უნგრეთმა კი გარკვეულ პროდუქტებზე პირდაპირი ფასობრივი კონტროლი დააწესა.

ევროკომისიისა და OECD-ის ანალიზები აჩვენებს, რომ სურსათის ფასების გრძელვადიანი შემცირება, როგორც წესი, არა ადმინისტრაციული ჩარევის, არამედ ნედლეულის, ენერგორესურსების, ტრანსპორტირების და საერთაშორისო სასაქონლო ბაზრების ცვლილებების შედეგია. თუმცა მსგავსი პროგრამები მოკლევადიან პერიოდში მომხმარებლებისთვის რეალური შეღავათის შექმნას მაინც ახერხებს.

Eurostat-ის მონაცემებით, 2024 წლის მეორე ნახევრიდან და 2025 წლის განმავლობაში ევროკავშირში სურსათის ინფლაციის ტემპი მნიშვნელოვნად შემცირდა. ზოგიერთ ქვეყანაში ცალკეულ პროდუქტებზე ფასებიც დაეცა. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით მარცვლეულის, რძის ნაწარმისა და მცენარეული ზეთების საერთაშორისო ბაზრებზე მომხდარ კორექციას უკავშირდებოდა.

ლატვიის შემთხვევა საინტერესოა იმითაც, რომ სახელმწიფომ ფასების პირდაპირი რეგულირების ნაცვლად კერძო სექტორთან მემორანდუმის ფორმატი აირჩია. ეკონომიკის სამინისტროს ინფორმაციით, ინიციატივაში მონაწილე ქსელებმა ნებაყოფლობით აიღეს ვალდებულება, რომ განსაზღვრულ კატეგორიებში მუდმივად შეენარჩუნებინათ მომხმარებლისთვის ყველაზე დაბალი ფასის პროდუქტი.

ამ მიდგომის მომხრეები მიიჩნევენ, რომ ეს ბაზრის მექანიზმების დარღვევის გარეშე სოციალური ზეწოლის შემცირების ეფექტიანი გზაა. მათი შეფასებით, მომხმარებელი თავად ირჩევს დაბალფასიან პროდუქტს, ხოლო კონკურენცია ქსელებს აიძულებს, შეთავაზებები გააუმჯობესონ.

კრიტიკოსები კი აღნიშნავენ, რომ ასეთი პროგრამები ხშირად უფრო მარკეტინგული ინსტრუმენტია, ვიდრე რეალური ეკონომიკური რეფორმა. მათი აზრით, თუ ფასები ისედაც მცირდება, ხელისუფლება ამ პროცესს საკუთარ წარმატებად წარმოაჩენს, მიუხედავად იმისა, რომ ძირითადი ფაქტორები საერთაშორისო ბაზრებზეა.

ლატვიის მაგალითი განსაკუთრებით საინტერესოა მცირე და ღია ეკონომიკებისთვის, რადგან ის აჩვენებს, რამდენად შეზღუდულია ეროვნული მთავრობის გავლენა სურსათის საბოლოო ფასზე. ლატვია, ისევე როგორც ბალტიის სხვა ქვეყნები, მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმპორტირებულ ენერგორესურსებზე, სასოფლო-სამეურნეო ნედლეულზე და საერთაშორისო ლოგისტიკურ ჯაჭვებზე. შესაბამისად, ადგილობრივი ინიციატივები მხოლოდ ნაწილობრივ ახერხებს გლობალური პროცესების გავლენის დაბალანსებას.

პირველი წლის შედეგების შეფასებისას ერთი დასკვნა აშკარაა: „დაბალი ფასების კალათებმა“ მომხმარებლისთვის კონკრეტულ პროდუქტებზე ფასები შეამცირა და საცალო ქსელებს შორის კონკურენცია გააძლიერა. თუმცა გაცილებით რთულია იმის მტკიცება, რომ სწორედ ამ პროგრამამ განაპირობა ლატვიაში სურსათის საერთო ფასების შემცირება.

სავარაუდოდ, სიმართლე ორივე პოზიციას შორისაა. გლობალურმა ბაზრებმა ფასების კლების ფონი შექმნა, ხოლო „დაბალი ფასების კალათებმა“ ამ ეფექტის ნაწილი საბოლოო მომხმარებლამდე უფრო სწრაფად მიიტანა. სწორედ ამიტომ ლატვიის ექსპერიმენტი დღეს ევროპის სხვა ქვეყნებისთვისაც საინტერესო შემთხვევად რჩება: ის გვაჩვენებს, რომ სახელმწიფოსა და ბიზნესს შორის თანამშრომლობამ შეიძლება ფასების შემცირების პროცესი დააჩქაროს, თუმცა ვერ ჩაანაცვლებს ბაზრის ფუნდამენტურ ეკონომიკურ კანონებს.

წყაროები: