ყავისფერი მარმარილოს ფაროსანა, Halyomorpha halys, სოფლის მეურნეობისთვის ერთ-ერთ რთულად სამართავ ინვაზიურ მავნებლად რჩება. ქიმიური პრეპარატების გამოყენებასთან ერთად, სხვადასხვა ქვეყანა სულ უფრო მეტად ცდის ბიოლოგიურ და სხვა არაქიმიურ მეთოდებს, რომლებიც მავნებლის რაოდენობის შემცირებას ბუნებრივი მტრების, ფერომონული ხაფანგებისა და აგროტექნიკური ღონისძიებების საშუალებით ცდილობს.
თურქეთი ფაროსანას წინააღმდეგ ხოხბებს იყენებს
თურქეთის სოფლის მეურნეობისა და სატყეო მეურნეობის სამინისტრომ 2026 წელს ბუნებაში 51 000 ფრინველის გაშვება დაგეგმა. მათგან 39 250 კაკაბია, 11 750 კი ხოხობი. სამინისტროს განცხადებით, ეს ღონისძიება ველური ბუნების პოპულაციების გაძლიერებასთან ერთად ტკიპებისა და ყავისფერი მარმარილოს ფაროსანას წინააღმდეგ ბიოლოგიურ ბრძოლასაც უნდა დაეხმაროს.
ფაროსანას წინააღმდეგ განსაკუთრებით ხოხბების გამოყენებაა დაგეგმილი. ისინი შავი ზღვის რეგიონის პროვინციებში უნდა გაუშვან, სადაც მავნებელი სოფლის მეურნეობას მნიშვნელოვან პრობლემას უქმნის. სამინისტროს ცნობით, ფრინველების გაშვების ადგილები სამი წლის განმავლობაში ნადირობისთვის დაიკეტება.
თურქეთის ხელისუფლება აღნიშნავს, რომ ბოლო ათი წლის განმავლობაში ბუნებაში დაახლოებით ერთი მილიონი ასეთი ფრინველი გაუშვა, მათ შორის დაახლოებით 750 000 კაკაბი და 250 000 ხოხობი. თუმცა სამინისტრო თავადაც არ აცხადებს, რომ ფრინველების გაშვება ფაროსანას პრობლემის სრულად გადაჭრას შეძლებს. ის ამ ღონისძიებას ბიოლოგიური ბრძოლის მხარდამჭერ მეთოდად განიხილავს.
იაპონური ქინქლა, ანუ „სამურაი კრაზანა“
ფაროსანას წინააღმდეგ საერთაშორისო პრაქტიკაში ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ ბიოლოგიურ მეთოდად Trissolcus japonicus ითვლება, რომელსაც ინგლისურად Samurai wasp ეწოდება. ქართულ პრაქტიკაში მას ხშირად იაპონურ ქინქლადაც მოიხსენიებენ.
ეს დაახლოებით 2 მილიმეტრის ზომის პარაზიტოიდი მწერია, რომელიც ფაროსანას კვერცხებში საკუთარ კვერცხებს დებს. შედეგად, ფაროსანას ნაშიერის ნაცვლად პარაზიტოიდი ვითარდება და მავნებლის ახალი თაობის წარმოქმნას უშლის ხელს.
აზიის ბუნებრივ არეალში ჩატარებული კვლევების მიხედვით, Trissolcus japonicus ფაროსანას კვერცხების ძალიან მნიშვნელოვანი ბუნებრივი მტერია. აშშ-ში იგი აქტიურად შეისწავლება, ხოლო რამდენიმე შტატში მის პოპულაციებს უკვე იყენებენ ან იკვლევენ ბიოლოგიური კონტროლის პროგრამებში.
მსგავსი პროგრამა იტალიაშიც მოქმედებს. 2020 წლიდან ჩრდილოეთ იტალიის მეხილეობის რეგიონებში Trissolcus japonicus-ის მიზნობრივი გაშვება განხორციელდა, რათა განსაკუთრებით ვაშლის ბაღებში ფაროსანას წინააღმდეგ ქიმიურ პრეპარატებზე დამოკიდებულება შემცირებულიყო.
ამასთან, მეცნიერები ხაზს უსვამენ, რომ უცხო სახეობის ბუნებაში ხელოვნურად გაშვებას წინ ეკოლოგიური რისკების შეფასება უნდა უძღოდეს. აუცილებელია დადგინდეს, რამდენად შეუძლია პარაზიტოიდს ადგილობრივი, არასამიზნე მწერების კვერცხების დაზიანება.
ფერომონული ხაფანგები
ფაროსანას წინააღმდეგ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი არაქიმიური ინსტრუმენტია ფერომონული ხაფანგები. სპეციალური მიმზიდველი ნივთიერებები მავნებელს კონკრეტულ ადგილას იზიდავს, სადაც მისი დაჭერა და რაოდენობის კონტროლი ხდება.
აშშ-ის კალიფორნიის უნივერსიტეტის IPM პროგრამა ფერომონულ ხაფანგებს ფაროსანას მონიტორინგის ერთ-ერთ ძირითად მეთოდად მიიჩნევს. მათი გამოყენებით შესაძლებელია მავნებლის გამოჩენის ადრეულ ეტაპზე დაფიქსირება და იმის განსაზღვრა, სად არის პოპულაცია ყველაზე მაღალი.
ასეთი ხაფანგები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ინტეგრირებული მართვის სისტემაში. ისინი ყოველთვის არ არის საკმარისი მთელი პოპულაციის გასანადგურებლად, თუმცა საშუალებას იძლევა ქიმიური დამუშავება მხოლოდ იქ და მაშინ განხორციელდეს, სადაც ამის რეალური საჭიროებაა.
ბუნებრივი მტრების დაცვა
ფაროსანას კვერცხებსა და ახალგაზრდა ფორმებზე ნადირობენ სხვადასხვა სახეობის ობობები, მტაცებელი ხოჭოები, მლოცველები და სხვა მწერები. მათი ეფექტიანობა მარტო აღებული, როგორც წესი, მაღალი არ არის, თუმცა ბუნებრივი მტრების შენარჩუნება ინტეგრირებული ბრძოლის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
ამიტომ ფართო სპექტრის ინსექტიციდების ხშირ გამოყენებას ერთი მნიშვნელოვანი მინუსი აქვს. პრეპარატები ფაროსანასთან ერთად მის ბუნებრივ მტრებსაც ანადგურებს, რაც გრძელვადიან პერიოდში მავნებლის ბუნებრივ კონტროლს ასუსტებს.
კაოლინი და გარემოს მართვა
ორგანულ მეურნეობებში კიდევ ერთი მიდგომაა მცენარეებისა და ნაყოფის კაოლინის თხელი მინერალური ფენით დაფარვა. კალიფორნიის უნივერსიტეტის მონაცემებით, ასეთი დამცავი საფარი გარკვეულ პირობებში შესაძლოა ფაროსანას მიერ ნაყოფის დაზიანებას ამცირებდეს.
ასევე რეკომენდებულია მავნებლის გამოზამთრების ადგილებისა და ალტერნატიული მასპინძელი მცენარეების კონტროლი. ფაროსანა ხშირად გადაადგილდება ტყის, საცხოვრებელი ტერიტორიისა და ბაღების საზღვრებს შორის, ამიტომ განსაკუთრებული ყურადღება სწორედ ბაღების პერიმეტრს ექცევა.
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ფაროსანასთან ბრძოლის ერთიანი, სრულად არაქიმიური მეთოდი ჯერ არ არსებობს. ყველაზე ეფექტიან მიდგომად რამდენიმე ინსტრუმენტის ერთდროულად გამოყენება განიხილება: ბუნებრივი მტრების მხარდაჭერა, პარაზიტოიდების გამოყენება, ფერომონული მონიტორინგი, ჰაბიტატის მართვა და მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში მიზნობრივი ქიმიური ჩარევა.
საქართველოში იაპონური ქინქლა უკვე ბუნებრივად გვხვდება
ფაროსანასთან ბიოლოგიური ბრძოლის თვალსაზრისით ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტი 2023 წელს დაფიქსირდა. სურსათის ეროვნული სააგენტოს ინფორმაციით, საქართველოში პირველად აღმოაჩინეს Trissolcus japonicus, ე.წ. იაპონური ქინქლა ან „სამურაი კრაზანა“.
ეს მცირე ზომის პარაზიტოიდი აზიური ფაროსანას ბუნებრივი მტერია. იგი საკუთარ კვერცხებს ფაროსანას კვერცხებში დებს, რის შედეგადაც ფაროსანას ნაშიერის ნაცვლად პარაზიტოიდი ვითარდება.
სურსათის ეროვნული სააგენტო აღნიშნავს, რომ იაპონური ქინქლა დღეს ფაროსანას წინააღმდეგ ბიოლოგიური კონტროლის ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ საშუალებად მიიჩნევა. მისი ეფექტიანობის კვლევა და ბუნებაში გამოყენება მიმდინარეობს შვეიცარიაში, იტალიაში, აშშ-სა და თურქეთში.
საქართველოს შემთხვევა მნიშვნელოვანია იმითაც, რომ ქინქლა ქვეყანაში ბუნებრივ გარემოში უკვე აღმოჩნდა. შესაბამისად, ყურადღების ერთ-ერთი მიმართულება მისი გავრცელებისა და ფაროსანას პოპულაციაზე გავლენის შესწავლაა.
საქართველოს გამოცდილება მხოლოდ ბიოლოგიურ კონტროლს არ ეფუძნება
ფაროსანასთან ბრძოლის სახელმწიფო პროგრამაში წლების განმავლობაში გამოიყენებოდა მონიტორინგის სისტემაც. ფერომონული ხაფანგების საშუალებით სპეციალისტები ადგენდნენ მავნებლის გავრცელების მასშტაბს, აქტივობის პერიოდსა და იმ ტერიტორიებს, სადაც მაღალი კონცენტრაცია ფიქსირდებოდა.
ასეთი მიდგომის მიზანია დამუშავება განხორციელდეს არა ავტომატურად მთელ ტერიტორიაზე, არამედ მავნებლის რეალური გავრცელების მიხედვით.
საქართველოში ფაროსანასთან ბრძოლა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი დასავლეთ საქართველოსთვის გახდა, სადაც მავნებელმა თხილის სექტორს მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენა. CABI-ის შეფასებით, 2016 წელს საქართველოში ფაროსანასთან დაკავშირებულმა ზარალმა თხილის სექტორში დაახლოებით 60 მილიონ აშშ დოლარს მიაღწია.
ერთი მეთოდი საკმარისი არ არის
საქართველოსა და საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ფაროსანას სრულად კონტროლი მხოლოდ ერთი მეთოდით რთულია.
ყველაზე ეფექტიან მიდგომად ინტეგრირებული მართვა მიიჩნევა, რომელიც აერთიანებს ფერომონულ მონიტორინგს, ბუნებრივი მტრების დაცვასა და გამოყენებას, მავნებლის გამოზამთრების ადგილების მართვას და მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში ქიმიურ ჩარევას.
საქართველოში იაპონური ქინქლას ბუნებრივად გამოჩენა ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი შესაძლებლობაა. თუმცა იმის დასადგენად, რა მასშტაბით შეძლებს ის ფაროსანას პოპულაციის შემცირებას, გრძელვადიანი დაკვირვება და კვლევაა საჭირო.
