სახელმწიფო საწარმოების მართვის ეფექტიანობაში მნიშვნელოვანი ხარვეზები გამოვლინდა — ამის შესახებ სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანგარიშშია აღნიშნული, რომელიც 2023-2025 წლების პერიოდს მოიცავს. აუდიტის მიხედვით, საწარმოების მართვა სრულად არ შეესაბამება მთავრობის მიერ დამტკიცებულ წესებს, პრობლემები კი როგორც თავად კომპანიებში, ისე მათ მფლობელ და მაკონტროლებელ უწყებებში იკვეთება.
ანგარიშის თანახმად, 2024 წელს სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებულმა სახელმწიფო საწარმოებმა 527 მლნ ლარის ზარალი მიიღეს, 2023 წელს კი ზარალი 515 მლნ ლარს შეადგენდა. ამასთან, აუდიტის სამსახურმა ეკონომიკის სამინისტროს სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს დაქვემდებარებაში არსებული „აქტივების მართვისა და განვითარების კომპანიის“ აუდიტის ანგარიში გამოვლენილი გადაცდომების გამო პროკურატურას გადაუგზავნა.
აუდიტის შეფასებით, პრობლემები უკავშირდება სახელმწიფო საწარმოების კორპორაციულ მართვას, ფინანსურ მონიტორინგს, ანგარიშგებასა და ფისკალური რისკების შეფასებას. არასრული ფინანსური ინფორმაციის პირობებში სახელმწიფოს უჭირს დროულად განსაზღვროს, რომელ საწარმოებს სჭირდებათ საბიუჯეტო მხარდაჭერა და რა ვალდებულებები შეიძლება წარმოიშვას ბიუჯეტისთვის.
რეფორმის სტრატეგია სრულად არ ხორციელდება
სახელმწიფო საწარმოების მართვის რეფორმის 2023-2026 წლების სტრატეგია დამტკიცებულია, თუმცა აუდიტის დასკვნით, მისი შესრულებისა და მონიტორინგის პროცესში ხარვეზებია. მიუხედავად იმისა, რომ კორპორაციული მართვის კოდექსი 2021 წელს დამტკიცდა, არ არის განსაზღვრული იმ საწარმოთა ჩამონათვალი, რომლებზეც ის უნდა გავრცელდეს. შედეგად, მართვის სტანდარტების დანერგვა ფრაგმენტულად მიმდინარეობს.
ხარვეზებია რეფორმის შესრულების კონტროლის მიმართულებითაც. აუდიტის მიხედვით, ფინანსთა სამინისტროს არ მოუმზადებია სტრატეგიით გათვალისწინებული 2024 წლის ექვსთვიანი პროგრესისა და წლიური შესრულების ანგარიშები, ასევე 2025 წლის ექვსთვიანი პროგრესის ანგარიში. ამასთან, 2025 წლის სამოქმედო გეგმა დამტკიცებული არ იყო.
აუდიტი ასევე მიუთითებს, რომ სახელმწიფო საწარმოების საქმიანობის მარეგულირებელი ნორმები სხვადასხვა კანონებსა და სამართლებრივ აქტებშია გაბნეული, რაც სექტორის ერთიან მართვას ართულებს.
სახელმწიფო საწარმოების ზარალი ნახევარ მილიარდ ლარს აჭარბებს
ფინანსთა სამინისტროს ფისკალური რისკების ანგარიშის მიხედვით, სამთავრობო სექტორისთვის მიკუთვნებული სახელმწიფო საწარმოების ზარალმა 2024 წელს 527 მლნ ლარი შეადგინა, 2023 წელს კი — 515 მლნ ლარი. ზარალის ძირითადი ნაწილი შპს „საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანიაზე“ მოდიოდა. მისი ზარალი 2024 წელს 375 მლნ ლარი, 2023 წელს კი 407 მლნ ლარი იყო.
ამავე დროს, სახელმწიფო კორპორაციების ჯამურმა წმინდა მოგებამ 2024 წელს 393 მლნ ლარი შეადგინა, წინა წელს კი 283 მლნ ლარი იყო. თუმცა ჯამური მოგება ცალკეული საწარმოების მძიმე ფინანსურ მდგომარეობას არ გამორიცხავს.
აუდიტის თანახმად, სახელმწიფო საწარმოების მიერ განხორციელებული კვაზი-ფისკალური საქმიანობა ხშირად უარყოფითად აისახება მათ ფინანსურ შედეგებზე. ამასთან, არსებობს რისკი, რომ ასეთი საქმიანობის ნაწილი სრულად დეკლარირებული არ იყოს, რაც ართულებს საწარმოების რეალური ფინანსური მდგომარეობისა და სახელმწიფოს შესაძლო ვალდებულებების შეფასებას.
ფინანსური ინფორმაცია სრულად არ კონსოლიდირდება
აუდიტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიგნება სახელმწიფო საწარმოების შესახებ ფინანსური ინფორმაციის არასრულყოფილი კონსოლიდაციაა. 2024 წლის სახელმწიფო ბიუჯეტის შესრულების ანგარიშში ცენტრალური მთავრობის კონტროლს დაქვემდებარებული სამთავრობო სექტორის 113 საწარმოდან მხოლოდ 82-ის შესახებ იყო ინფორმაცია წარმოდგენილი.
აუდიტის შეფასებით, ეს ართულებს სექტორის საერთო ფინანსური მდგომარეობის შეფასებას, მათ შორის იმის განსაზღვრას, რა მოცულობის საბიუჯეტო მხარდაჭერა შეიძლება დასჭირდეთ საწარმოებს და რა ფისკალური რისკები არსებობს. სამსახური რეკომენდაციას იძლევა, გაუმჯობესდეს ფინანსური მონაცემების კონსოლიდაცია და ფინანსთა სამინისტროს ანგარიშებში ფისკალური რისკების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაცია აისახოს.
ხარვეზებია სახელმწიფო ქონების ეროვნული სააგენტოს მიერ საწარმოების საქმიანობის კონტროლის ნაწილშიც. ზოგიერთი კომპანიის ბიზნესგეგმები და მმართველობითი ანგარიშები ზედმეტად ზოგადი იყო, ხოლო შვილობილ კომპანიებზე გადარიცხული თანხების მონიტორინგი სათანადოდ არ ხორციელდებოდა. ეს, აუდიტის შეფასებით, ქმნის რისკს, რომ საბიუჯეტო სახსრები მიზნობრივი დანიშნულებისგან განსხვავებულად გამოიყენონ.
ჯანდაცვის სამინისტროს დაქვემდებარებული დაწესებულებების მართვაც პრობლემურია
აუდიტის ანგარიში ცალკე ყურადღებას ამახვილებს ჯანდაცვის სამინისტროს მართვაში არსებულ სამედიცინო დაწესებულებებზე. ანგარიშის მიხედვით, ამ საწარმოების ნაწილს უარყოფითი ფინანსური შედეგები აქვს, მათ შორის იმ შემთხვევებშიც, როდესაც ისინი სახელმწიფო ბიუჯეტიდან ფინანსდებიან.
აუდიტის სამსახურის შეფასებით, სამინისტრომ ვერ წარმოადგინა საკმარისი მტკიცებულებები, რომ აქციონერის უფლებამოსილებებს სათანადოდ ახორციელებდა. ასევე არ იკვეთება სამედიცინო დაწესებულებების მართვის სხვადასხვა მოდელის გამოყენების მკაფიო ხედვა.
ხარვეზებია სამედიცინო ჰოლდინგის საქმიანობაშიც. მას კლინიკების მართვის ერთიანი სტრატეგია და სამოქმედო გეგმა არ ჰქონდა, ასევე ვერ წარმოადგინა სათანადო ანგარიშები, რომლებიც მონიტორინგის, კონტროლისა და შეფასების განხორციელებას დაადასტურებდა.
პრივატიზების პროცესს მკაფიო გეგმა აკლია
აუდიტის სამსახური პრობლემებს სახელმწიფო საწარმოების პრივატიზების პროცესშიც ხედავს. სახელმწიფო ქონების ეროვნულ სააგენტოს არ აქვს შემუშავებული პრივატიზების გეგმა და მკაფიო კრიტერიუმები, რომლებითაც განისაზღვრება, რომელი საწარმოს გასხვისებაა მიზანშეწონილი და რა პირობებით უნდა განხორციელდეს პროცესი.
ანგარიშში აღნიშნულია, რომ ზოგიერთი საწარმო, რომელიც სახელმწიფო დაფინანსებაზე ან სახელმწიფო ქონების გამოყენებიდან თუ რეალიზაციიდან მიღებულ შემოსავალზეა დამოკიდებული, დადებითი ფინანსური შედეგების მიღწევას ვერ ახერხებს. აუდიტი რეკომენდაციას იძლევა, შეფასდეს, რამდენად მიზანშეწონილია ასეთი ორგანიზაციების საწარმოს ფორმით არსებობის გაგრძელება.
აუდიტი მართვისა და მონიტორინგის გაუმჯობესებას ითხოვს
აუდიტის სამსახურის რეკომენდაციებს შორისაა სახელმწიფო საწარმოების მართვის სტრატეგიის სამოქმედო გეგმის განახლება, მისი შესრულების შესახებ მთავრობისთვის ანგარიშგება, ფინანსური მონაცემების კონსოლიდაციის გაუმჯობესება და ფისკალური რისკების უფრო სრულყოფილად ასახვა.
ასევე რეკომენდებულია საბიუჯეტო ტრანსფერების მიზნობრივი გამოყენების კონტროლის გაძლიერება, ჯანდაცვის სექტორში მართვის მოდელის შეფასება და პრივატიზების გეგმისა და კრიტერიუმების შემუშავება.
ანგარიშის მიხედვით, პრობლემები მხოლოდ ცალკეული საწარმოების ფინანსურ შედეგებს არ უკავშირდება — ხარვეზები ერთდროულად იკვეთება მართვის სტანდარტებში, ანგარიშვალდებულებაში, მონიტორინგსა და ფინანსური ინფორმაციის გამჭვირვალობაში. ეს კი სახელმწიფოს ურთულებს საწარმოების საქმიანობის ეფექტიანობის შეფასებასა და ბიუჯეტისთვის შესაძლო რისკების დროულად გამოვლენას.
წყარო: სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის ანგარიში სახელმწიფო საწარმოების მართვის ეფექტიანობის შესახებ.
