წყნარ ოკეანეში „ელ-ნინიო-გოძილა“ ძლიერდება. როდის მიაღწევს ამინდის ფენომენი პიკს და როდის დასრულდება საბოლოოდ?
2026 წელი, სავარაუდოდ, ისტორიაში შევა ელ-ნინიოს გამო, რომელიც შესაძლოა დაკვირვებების ისტორიაში ყველაზე მძლავრი აღმოჩნდეს, ხოლო მსოფლიო ჩქარობს მომზადებას ექსტრემალური ამინდის მოვლენების მოსალოდნელი შემოტევისთვის.
ეს ბუნებრივი ამინდის ფენომენი (ესპანურად „ბიჭს“ ნიშნავს) არარეგულარულად ხდება, დაახლოებით ორ-შვიდ წელიწადში ერთხელ, როდესაც წყნარი ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილში ზღვის ტემპერატურა ანომალიურად მაღალი ხდება.
მეცნიერებმა ჯერ კიდევ წლის დასაწყისში დაიწყეს გაფრთხილება ძლიერი ელ-ნინიოს შესაძლო წარმოქმნის შესახებ, რასაც ხელს შეუწყობდა ოკეანის მიწისქვეშა ფენებში დიდი რაოდენობით სითბო და ზედაპირული პასატური ქარების მოსალოდნელი შესუსტება. ივნისის პირველ კვირაში მსოფლიო მეტეოროლოგიურმა ორგანიზაციამ (WMO) დაადასტურა, რომ ელ-ნინიოს პირობები ოფიციალურად ჩამოყალიბდა. ზაფხულის ბოლოსთვის ექსპერტებმა გააფრთხილეს, რომ ეს „უპრეცედენტო“ ელ-ნინიო შეიძლება მე-19 საუკუნის შემდეგ ყველაზე ძლიერ მოვლენად იქცეს — მას უკვე „გოძილას“ ან „სუპერ ელ-ნინიოს“ უწოდებდნენ.
ძლიერდება თუ არა ელ-ნინიო და რა შედეგები მოჰყვება ამას?
მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის (WMO) მონაცემებით, წყნარი ოკეანის ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ტროპიკულ რეგიონებში ზღვის ზედაპირის ტემპერატურა ოქტომბერს, ნოემბერსა და დეკემბერში რეკორდულ მაქსიმუმს მიაღწევს.
წყნარი ოკეანის ცენტრალურ-აღმოსავლეთ ეკვატორულ რეგიონში, სადაც ელ-ნინიო წარმოიქმნება, ზღვის ზედაპირის ტემპერატურის ანომალიები იზომება ფართოდ გამოყენებული ნინიო 3.4 ინდექსის გამოყენებით. 2026 წლის ივნისში საშუალო ტემპერატურა ნორმაზე 1.6°C-ით მეტი იყო, აგვისტოსთვის კი 2.5°C-მდე გაიზარდა. ოქტომბერ-ნოემბერ-დეკემბრის პერიოდისთვის, ნინიო 3.4 ინდექსის მიხედვით, სეზონური საშუალო ზღვის ზედაპირის ტემპერატურის ანომალია დაახლოებით +3.7°C-ს მიაღწევს. ეს იქნება ინსტრუმენტული დაკვირვებების მთელ ისტორიაში ყველაზე მაღალი მნიშვნელობა და მნიშვნელოვნად აღემატება წინა რეკორდულ +2.6°C-ს, რომელიც 2015 წლის ნოემბრიდან 2016 წლის იანვრამდე დაფიქსირდა.
წინა ელ-ნინიოს მოვლენებმა ტემპერატურის რეკორდული მაჩვენებლები გამოიწვია, რამაც მთელ მსოფლიოში ხანგრძლივი გვალვები, წყალდიდობები და მომაკვდინებელი ხანძრები გამოიწვია. ელ-ნინიოს ძირითადი ამინდის ეფექტები ტროპიკებში იგრძნობა, თუმცა ევროპაში შესაძლოა უფრო რბილი, მაგრამ უფრო ნოტიო ზამთარი აღმოჩნდეს. ელ-ნინიოს პიკმა ასევე შეიძლება შეასუსტოს პოლარული მორევი, რაც გაზრდის ყინვების ალბათობას.
სამხრეთ ამერიკა, ამერიკის შეერთებული შტატების სამხრეთი, აღმოსავლეთ აფრიკა და ცენტრალური აზია ელ-ნინიოს ბოლო ეპიზოდების დროს გაზრდილი წყალდიდობის რისკის წინაშე უკვე აღმოჩნდნენ, ხოლო გვალვისა და ხანძრების პოტენციალი გაიზარდა ავსტრალიის დიდ ნაწილში, სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილში და აზიის რამდენიმე ქვეყანაში, მათ შორის ინდონეზიაში.
მსოფლიოს სხვა რეგიონებში ექსტრემალური ამინდი გარდაუვლად იმოქმედებს ევროპაზე. ნიდერლანდებში წყლის შესახებ განათლების IHE დელფტის ინსტიტუტი, რომელიც ელ-ნინიოს მიერ პირდაპირ დაზარალებულ რეგიონებში მუშაობს, აფრთხილებს, რომ ევროპაში იმპორტირებული მრავალი აუცილებელი საკვები პროდუქტი შესაძლოა რისკის ქვეშ აღმოჩნდეს.
მაგალითად, ნიკარაგუაში, ისეთი კულტურები, როგორიცაა სიმინდი და ლობიო, შესაძლოა ისედაც დაუცველ რაიონებში გაფუჭდეს, რაც მთელი ქვეყნის მასშტაბით საკვების დაუცველობას და შემოსავლების შემცირებას გამოიწვევს. ნალექების ნაკლებობა და მდინარეების დაბალი დონე ნიშნავს, რომ კოლუმბიაში, ბრაზილიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ინდოეთში სარწყავი კულტურები მკაცრი შეზღუდვების წინაშე აღმოჩნდებიან ან იძულებულნი იქნებიან უფრო მეტად დაეყრდნონ მიწისქვეშა წყლებს, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მათი ზედმეტი ექსპლუატაცია და ექსპორტის შეფერხება.
ელ-ნინიოს ქრონოლოგია: როდის მიაღწევს პიკს და როდის დასრულდება?
მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის ბოლო განცხადებაში ნათქვამია, რომ პროგნოზების თანახმად, ელ-ნინიო პიკს დეკემბერში მიაღწევს და შენარჩუნდება მომავალ წელს. „ელ-ნინიო უკვე მტკიცედ არის დამკვიდრებული და სწრაფად ძლიერდება“, - აფრთხილებს მსოფლიო მეტეოროლოგიური ორგანიზაციის გენერალური მდივანი სელესტ საულო. „მსო-ს პროგნოზები თითქმის 100 პროცენტიან ალბათობას მიუთითებს, რომ ის მინიმუმ 2027 წლის თებერვლამდე გაგრძელდება და შესაძლოა, მინიმუმ 1950 წლის შემდეგ ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ ეპიზოდად იქცეს“.
თითქმის 100%-იანი შეფასება მხოლოდ კლიმატის მოდელირებას არ ეფუძნება. მსოფლიო მეტეოროლოგიურმა ორგანიზაციამ პროგნოზის შესაქმნელად კოორდინაცია გაუწია 13 ეროვნული და საერთაშორისო ცენტრის ოკეანის ბუებიდან, თანამგზავრებიდან და რადიო ზონდებიდან მიღებულ მონაცემებს.
ელ-ნინიოს დასრულება 2027 წლის გაზაფხულამდე არ არის მოსალოდნელი, თუმცა მისი შედეგები, სავარაუდოდ, უფრო დიდხანს გაგრძელდება. სწორედ ამიტომ, ექსპერტები აფრთხილებენ, რომ მომავალი წელი შესაძლოა რეკორდულად ცხელი იყოს.
ელ-ნინიო კლიმატის ცვლილებას ემთხვევა
უმეტეს შემთხვევაში, ელ-ნინიო პლანეტის საშუალო ტემპერატურას დაახლოებით 0.2°C-ით ზრდის. ეს საკმარისია გლობალური სამხრეთის ექსტრემალური ამინდის მოვლენების გამოსაწვევად, მაგრამ ეს კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული დამატებითი დათბობის მხოლოდ მცირე ნაწილია. წიაღისეული საწვავის წვით გამოწვეულმა გლობალურმა დათბობამ დედამიწაზე ზედაპირის საშუალო ტემპერატურა ინდუსტრიამდელ დონესთან შედარებით უკვე 1.3–1.4°C-ით გაზარდა. ამან გზა გაუხსნა უჩვეულოდ ცხელ ევროპულ ზაფხულს, ხანგრძლივ გვალვას და დამანგრეველ ტყის ხანძრებს.
ახლა ელ–ნინიოს ეფექტები უკვე გამთბარ სამყაროს ზემოდან ედება და სწორედ გრძელვადიანი დათბობა ახდენს გაცილებით ძლიერ გავლენას ექსტრემალურ ამინდზე, რომელსაც ვაკვირდებით. ამგვარად, 2025 წელი დაფიქსირებული სიცხით მესამე წელი იყო — უფრო თბილი, ვიდრე ძლიერი ელ-ნინიოს წელი, 2016 წელი, მიუხედავად მისი ანტიპოდის, ლა-ნინიას ბუნებრივი გამაგრილებელი ეფექტისა. ბოლოდროინდელი კვლევები აჩვენებს, რომ კლიმატის ცვლილება ფაქტობრივად „აჩქარებს“ ელ-ნინიოს ეპიზოდებს, რაც მათ დაახლოებით 36 პროცენტით უფრო ძლიერს ხდის, ვიდრე ინდუსტრიულ ერამდე იყო.
„ელ-ნინიო პლანეტაზე ახალ სითბოს არ მოაქვს. ის გამოყოფს სითბოს, რომელიც ოკეანეს ზედაპირის ქვეშ უკვე აქვს შენახული - სწორედ ამიტომ, ელ-ნინიოს ძლიერი წლები ხშირად ყველაზე ცხელი ხდება დაფიქსირებულ პერიოდებში (როგორც ეს 2024 წელს მოხდა)“, - განაცხადა საულომ ოქტომბერში ბანგკოკში გამართულ ფორუმზე Global Heat. „ოკეანე, საიდანაც ის ამ სითბოს იღებს, ახლა ყველაზე თბილია, რაც კი ოდესმე გაგვიზომავს. უბრალოდ, მეტი სითბოა ხელმისაწვდომი, რომლის შეიძლება გამოთავისუფლდეს.“
