ნიდერლანდებში რუმინეთის ეროვნული საგანძურის, კოცოფენეშტის ოქროს მუზარადის, აღმოჩენამ კიდევ ერთხელ გაამწვავა დისკუსია კულტურული მემკვიდრეობის უსაფრთხოებაზე.
ბოლო წლებში ევროპაში არაერთი გახმაურებული ქურდობა მოხდა, რის გამოც მუზეუმები, ეკლესიები და კულტურული ინსტიტუტები სულ უფრო ხშირად მიმართავენ ციფრულ ტექნოლოგიებს, ხელოვნურ ინტელექტსა და ციფრულ იდენტიფიკაციის სისტემებს. ევროპელი სპეციალისტების შეფასებით, მომდევნო ათწლეულში კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი ტექნოლოგიური მიმართულება გახდება.
პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ ეკლესიებს ეხება. ევროპაში წლების განმავლობაში არაერთი ისტორიული ზარი, ქანდაკება, ხატი და სხვა რელიკვია მოიპარეს, რის შემდეგაც ისინი ონლაინ აუქციონებსა და კერძო კოლექციებში აღმოჩნდა. სწორედ ამიტომ სპეციალისტები დღეს აქტიურად მუშაობენ ისეთი სისტემების დანერგვაზე, რომლებიც თითოეულ კულტურულ ობიექტს უნიკალურ ციფრულ იდენტობას მიანიჭებს.
ერთ-ერთი მთავარი მიმართულებაა 3D სკანირება და ე.წ. ციფრული ტყუპების შექმნა. ამ ტექნოლოგიის დახმარებით ისტორიული ნივთების ზუსტი სამგანზომილებიანი მოდელები იქმნება, რაც შესაძლებელს ხდის მათი იდენტიფიცირებას, დაზიანების მონიტორინგს და ქურდობის შემთხვევაში სწრაფ აღმოჩენას. ევროკავშირი უკვე რამდენიმე წელია აფინანსებს მსგავსი სისტემების განვითარებას და წევრ ქვეყნებს მოუწოდებს, რომ 2030 წლისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი კულტურული ძეგლების მნიშვნელოვანი ნაწილი ციფრულ ფორმატში გადაიტანონ.
ტექნოლოგიური უსაფრთხოების კიდევ ერთი მიმართულებაა ხელოვნური ინტელექტის გამოყენება. თანამედროვე სისტემებს უკვე შეუძლიათ ინტერნეტში, აუქციონების პლატფორმებზე და სოციალურ ქსელებში ავტომატურად ამოიცნონ დაკარგული ან მოპარული კულტურული ნივთები. სპეციალისტების თქმით, სწორედ მსგავსი ტექნოლოგიები შეიძლება აღმოჩნდეს ყველაზე ეფექტიანი იარაღი შავი ბაზრის წინააღმდეგ, რადგან მოპარული ნივთების დიდი ნაწილი ადრე თუ გვიან ციფრულ სივრცეში ჩნდება.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, საკითხი ბევრად უფრო მასშტაბურია, ვიდრე ერთი ან რამდენიმე არტეფაქტის დაკარგვა. ევროკომისიის შეფასებით, კულტურული მემკვიდრეობის ციფრული ტრანსფორმაცია უკვე სტრატეგიულ პრიორიტეტად იქცა. მხოლოდ Horizon 2020-ის ფარგლებში კულტურული მემკვიდრეობის ციფრულ პროექტებზე დაახლოებით 70 მილიონი ევრო დაიხარჯა, ხოლო დაფინანსება Horizon Europe-ის პროგრამაშიც გრძელდება.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ კულტურული მემკვიდრეობა დღეს მხოლოდ ისტორიული ღირებულება აღარ არის. ის ტურიზმის, განათლების, კვლევისა და შემოქმედებითი ინდუსტრიების ეკონომიკური აქტივია. როდესაც ქვეყანა უნიკალურ არტეფაქტს კარგავს, ზარალი მხოლოდ მისი საბაზრო ფასით არ იზომება. ზიანდება ტურისტული პოტენციალი, მცირდება კულტურული გავლენა და იზრდება დაცვის ხარჯები. სწორედ ამიტომ ევროპის ქვეყნები სულ უფრო მეტ ინვესტიციას დებენ ციფრულ კატალოგებში, ხელოვნური ინტელექტის სისტემებში, 3D არქივებსა და საერთაშორისო მონაცემთა ბაზებში.
ამ პროცესის ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური მაგალითია UNESCO-ს მოპარული კულტურული ობიექტების ვირტუალური მუზეუმი, რომელიც INTERPOL-ის მონაცემებზე დაყრდნობით მუშაობს. პლატფორმა მოპარული საგანძურის შესახებ ინფორმაციის ერთიან ბაზას ქმნის და საერთაშორისო თანამშრომლობას ამარტივებს.
ანალიტიკოსების შეფასებით, კოცოფენეშტის ოქროს მუზარადის ისტორია და ევროპაში ეკლესიებიდან, მუზეუმებიდან თუ კერძო კოლექციებიდან მოპარული ნივთების შემთხვევები აჩვენებს, რომ კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა თანდათან ტექნოლოგიურ ინდუსტრიად ყალიბდება. თუ წარსულში უსაფრთხოება ძირითადად კამერებსა და დაცვას ეყრდნობოდა, მომავალში მთავარი როლი შესაძლოა ხელოვნურმა ინტელექტმა, ციფრულმა იდენტიფიკაციამ და კულტურული აქტივების „ციფრულმა პასპორტებმა“ შეასრულოს. სწორედ ამ მიმართულებით მიემართება დღეს ევროპული დაფინანსების მნიშვნელოვანი ნაწილი და იქმნება ახალი ბაზარი, რომელიც ისტორიის დაცვას თანამედროვე ტექნოლოგიებთან აერთიანებს.
