აბასთუმანი ბოლო წლებში ერთ-ერთ ყველაზე მასშტაბურ რეგიონულ პროექტად იქცა საქართველოში. ახალი სააგენტოს შექმნა და „ცის ჩაკეტვის“ ინიციატივა უკვე არსებული მრავალმილიონიანი ინვესტიციების გაგრძელებაა — თუმცა სწორედ ამ მასშტაბმა გააჩინა მთავარი კითხვაც: რამდენად ეფექტიანად იხარჯება ეს რესურსი და რამდენად გამართლებულია მმართველობის გამკაცრება.
ბოლო დაახლოებით ხუთი წლის განმავლობაში აბასთუმანში განხორციელებული პროექტების ჯამური ღირებულება ასეულ მილიონ ლარს აჭარბებს. მარტო ბაღდათი–აბასთუმნის გზის რეაბილიტაცია დაახლოებით 221 მილიონ ლარამდე პროექტია. ამას ემატება ურბანული განახლება — წყლის სისტემები, განათება, ისტორიული შენობების რეაბილიტაცია და ტურისტული ინფრასტრუქტურა. სხვადასხვა შეფასებით, 2018–2022 წლებში სახელმწიფო ხარჯები დაახლოებით 267 მილიონ ლარს აღწევს.
თუმცა სწორედ ამ ეტაპზე ერთვებიან ეკონომისტები და დარგის სპეციალისტები, რომლებიც ყურადღებას ამახვილებენ არა მხოლოდ დახარჯულ თანხებზე, არამედ შედეგებზე. მათი შეფასებით, ინფრასტრუქტურული ინვესტიციები თავისთავად არ ნიშნავს ეკონომიკურ წარმატებას, თუ არ არსებობს მკაფიო ანალიზი, როგორ და რა დროში უნდა დაბრუნდეს ეს ინვესტიცია ეკონომიკაში. ისინი სვამენ რამდენიმე ძირითად კითხვას: გაიზარდა თუ არა ტურისტული ნაკადი იმ ტემპით, რასაც ასეთი მასშტაბის ინვესტიცია მოითხოვს; რამდენად გაიზარდა ადგილობრივი დასაქმება და შემოსავლები; და რა არის პროექტის რეალური ეკონომიკური უკუგება. ექსპერტების ნაწილი მიუთითებს, რომ ამ ეტაპზე საჯარო სივრცეში მსგავსი დეტალური შეფასებები პრაქტიკულად არ ჩანს, რაც ზრდის გაურკვევლობას — პროექტი შედეგზეა ორიენტირებული თუ მხოლოდ ინფრასტრუქტურის შექმნაზე.
ამ კონტექსტში განსაკუთრებით აქტიურად განიხილება „ცის ჩაკეტვის“ კომპონენტი. სპეციალისტების ნაწილი აღიარებს, რომ გარემოს დაცვა და ასტრონომიული ინფრასტრუქტურის შენარჩუნება აუცილებელია, თუმცა ამავე დროს აფრთხილებს, რომ რეგულაციები უნდა იყოს მკაფიო და წინასწარ განსაზღვრული, უნდა არსებობდეს ეკონომიკური გავლენის შეფასება და აუცილებელია ბიზნესთან კონსულტაციები. ეკონომისტების შეფასებით, თუ წესები დაწესდება გაურკვეველი ან ზედმეტად მკაცრი ფორმით, ეს შეიძლება იქცეს ინვესტიციების შემაფერხებელ ფაქტორად.
მსგავსი ორმაგი შეფასება ახლავს ახალი განვითარების სააგენტოს შექმნასაც. ერთი მხრივ, კოორდინაცია და ერთიანი მართვა ზრდის ეფექტიანობის შანსს, თუმცა მეორე მხრივ არსებობს რისკი, რომ გადაწყვეტილებების კონცენტრაცია ერთ სტრუქტურაში გაზრდის ბიუროკრატიას, პროცესები ნაკლებად გამჭვირვალე გახდება და კერძო სექტორის ჩართულობა შემცირდება. სწორედ ამიტომ სპეციალისტები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ მკაფიო მმართველობის მოდელსა და ანგარიშვალდებულებაზე, რათა სააგენტო არ გადაიქცეს მხოლოდ ადმინისტრაციულ ბარიერად.
საერთაშორისო პრაქტიკაზეც დაყრდნობით ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მსგავსი პროექტები წარმატებულია მხოლოდ მაშინ, როცა არსებობს გრძელვადიანი სტრატეგია, მკაფიოდ არის განსაზღვრული განვითარების მიზნები, რეგულაციები პროგნოზირებადია და შედეგები მუდმივად იზომება. მათი შეფასებით, სწორედ ამ კომპონენტების ნაკლებობა წარმოადგენს ყველაზე დიდ რისკს ქართულ მოდელში.
საბოლოოდ, სპეციალისტების საერთო შეფასება საკმაოდ მკაფიოა: პრობლემა არ არის მხოლოდ რამდენი დაიხარჯა — პრობლემა არის, რამდენად მუშაობს ეს ინვესტიცია. თუ არ არსებობს შედეგების რეგულარული შეფასება, ეკონომიკური ეფექტის გაზომვა და გამჭვირვალე ანგარიშგება, მაღალია რისკი, რომ პროექტი დარჩეს ინფრასტრუქტურულ დონეზე და ვერ გადაიზარდოს ეკონომიკურ წარმატებაში.
აბასთუმანი დღეს უკვე არის არა მხოლოდ ტურისტული პროექტი, არამედ ეკონომიკური პოლიტიკის ტესტი, სადაც მთავარი კითხვა აღარ არის რა აშენდა, არამედ რამდენად ეფექტიანად მუშაობს ეს ყველაფერი. თუ ამ კითხვაზე მკაფიო პასუხი არ გაჩნდება, არსებობს რისკი, რომ ასობით მილიონიანი ინვესტიცია ვერ გახდეს მდგრადი ეკონომიკური ზრდის საფუძველი.
საერთაშორისო პრაქტიკა — და განსხვავება საქართველოსგან
მსგავსი შეზღუდვები, მათ შორის საჰაერო სივრცეზე, არსებობს მსოფლიოში — განსაკუთრებით ასტრონომიულ ზონებში. თუმცა კრიტიკოსები ხაზს უსვამენ ერთ მნიშვნელოვან განსხვავებას:
იმ ქვეყნებში, სადაც ასეთი მოდელი მუშაობს:
- არსებობს მკაფიო რეგულაციები.
- მაღალი ინსტიტუციური ნდობა.
- ძლიერი კერძო სექტორის ჩართულობა.
საქართველოში კი მთავარი პრობლემა ხშირად არის:
- რეგულაციების არათანმიმდევრულობა.
- შესრულების სუსტი კონტროლი.
- და დაბალი ნდობა ინსტიტუტების მიმართ.
