ფასდაკლებები ვიტრინაში, ძვირადღირებული ჩეკი რეალობაში: რა ხდება სუპერმარკეტების ბაზარზე?
საქართველოში სურსათის საცალო ბაზარი ერთდროულად აჩვენებს ზრდასაც და სისტემურ გამოწვევებსაც. ბოლო თვეებში ქსელურმა მარკეტებმა რამდენიმე საბაზისო პროდუქტზე ფასები შეამცირეს, თუმცა ეს ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მომხმარებლისთვის ფასების პრობლემა ამოიწურა. უფრო ზუსტი შეფასება ასეთია: სუპერმარკეტების ნაწილი სოციალურ და პოლიტიკურ წნეხს ფასდაკლებებით პასუხობს, მაგრამ საერთო მოგების დონე და ბიზნესმოდელი დიდწილად შენარჩუნებულია.
BPN-ის მიერ გავრცელებულ შეფასებაში ეკონომისტი გიგი ბერაია მიუთითებს, რომ ქსელებმა ერთ ნაწილზე ფასები შეამცირეს, თუმცა სხვა, არა პირველადი მოხმარების პროდუქტებზე ზრდა დააფიქსირეს. ეს ნიშნავს, რომ ფასდაკლება შესაძლოა არ იყოს მხოლოდ მარჟის შემცირების შედეგი. ხშირად ის წარმოადგენს კალათის შიგნით ფასების გადანაწილებას, როდესაც მომხმარებელი იაფად ხედავს პურს, ზეთს, შაქარს ან სხვა საბაზისო პროდუქტს, მაგრამ საბოლოო ჩეკში ეფექტი ნაკლებად იგრძნობა.
სექტორის ჯამური სურათი აჩვენებს, რომ FMCG ბაზარი იზრდება და უფრო ორგანიზებული ხდება. კონკურენციის სააგენტოს მონაცემებით, 2025 წელს ბაზრის საცალო მოცულობამ 13.7 მილიარდ ლარს გადააჭარბა, რაც 2024 წელთან შედარებით 6.61%-იანი ზრდაა. ორგანიზებული ბაზრის წილიც გაიზარდა და 64%-ს გადააჭარბა. ეს ბიზნესისთვის ნიშნავს მასშტაბის ზრდას, მომხმარებლისთვის კი უფრო მეტ ხელმისაწვდომ მაღაზიას, განსაკუთრებით რეგიონებში.
თუმცა სწორედ აქ ჩნდება მთავარი კითხვა: იზრდება თუ არა კონკურენცია ისეთივე ტემპით, როგორც ქსელების მასშტაბი? GCCA-ის შეფასებით, FMCG ბაზარზე დომინანტი კომპანია არ ფიქსირდება და კონცენტრაციის ინდექსი ჯერ კიდევ დაბალია. ამ არგუმენტს ეყრდნობიან ისინი, ვინც ამბობს, რომ სახელმწიფოს უხეში ჩარევა, მაგალითად ფასის ზედა ზღვრის დაწესება, ბაზარს უფრო დააზიანებს, ვიდრე დაეხმარება. ამ პოზიციის მიხედვით, სწორი გზა არის მსუბუქი ჩარევა, გამჭვირვალობა და კონკურენციის წახალისება.
ამავე ლოგიკას იზიარებს პარლამენტის წევრი შოთა ბერეკაშვილიც, რომელმაც აღნიშნა, რომ საბაზისო პროდუქტებზე „საოჯახო კალათის“ მოდელი უფრო ჯანსაღი გზაა, ვიდრე ფასების ადმინისტრაციული კონტროლი. მისი შეფასებით, რუმინეთისა და უნგრეთის გამოცდილებამ აჩვენა, რომ აგრესიულმა ჩარევამ შეიძლება ბაზრის სტრუქტურას პრობლემები შეუქმნას. ამ მიდგომის მომხრეები ამბობენ, რომ ბაზარი უნდა აიძულო კონკურენციით, და არა პირდაპირი კონტროლით.
მეორე მხარეს არიან კრიტიკოსები, რომლებიც ამბობენ, რომ მხოლოდ დომინანტის არარსებობა საკმარისი არგუმენტი არ არის. თუკი მსხვილი ქსელების საერთო წილი იზრდება, დისტრიბუტორებს კი უწევთ ქეშბექის, თაროს, მარკეტინგისა და სხვა გადასახადების გადახდა, ეს ხარჯი საბოლოოდ ისევ საცალო ფასში აისახება. კონკურენციის სააგენტოც მიუთითებს, რომ საცალო ფასზე ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი გავლენა სწორედ ქეშბექს აქვს. ამიტომ პრობლემა შეიძლება არ იყოს მხოლოდ სუპერმარკეტის საბოლოო მარჟა, არამედ მთელი მიწოდების ჯაჭვის სტრუქტურა.
BMG-ის ანალიზიც აჩვენებს, რომ სურათი უფრო რთულია, ვიდრე მხოლოდ „მაღალი მოგების“ ნარატივი. ძირითადი ქსელების საშუალო წმინდა მოგების მარჟა 2024 წელს 1.5%-ის დონეზე იყო, თუმცა ცალკეულ კომპანიებში მაჩვენებლები მკვეთრად განსხვავდებოდა. ზოგი ქსელი ზარალზე მუშაობდა, ზოგი კი ბევრად მაღალ მარჟას აჩვენებდა. ეს ნიშნავს, რომ სექტორზე ერთიანი შეფასება რთულია: ბაზარში არიან დაბალმარჟიანი მოთამაშეებიც და ისეთი კომპანიებიც, რომლებსაც კონკრეტულ სეგმენტებში მაღალი მომგებიანობა აქვთ.
სექტორის წინსვლა აშკარაა რეგიონული გაფართოების ნაწილში. Galt & Taggart-ის შეფასებით, 2024 წელს ბრენდულ ქსელებს დაახლოებით 500 ახალი მაღაზია დაემატა, აქედან 350-მდე რეგიონებში. რეგიონებში ქსელების შემოსავლები უფრო სწრაფად გაიზარდა, ვიდრე თბილისში. ეს მომხმარებლისთვის უკეთეს არჩევანს, თანამედროვე სავაჭრო ფორმატებს და შედარებით სტაბილურ მიწოდებას ნიშნავს.
მთავარი გამოწვევა კი არის, რომ ზრდა ავტომატურად არ გარდაიქმნება დაბალ ფასებად. ბაზარზე იზრდება ორგანიზებული ქსელების წილი, მაგრამ მომხმარებლისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ინდიკატორი მაინც საბოლოო ჩეკია. თუ საბაზისო პროდუქტი იაფდება, მაგრამ სხვა კატეგორიები ძვირდება, სოციალური ეფექტი სუსტდება. სწორედ ამიტომ ფასების კომისიის და კონკურენციის სააგენტოს სამუშაო მხოლოდ ერთჯერად ფასდაკლებებზე არ უნდა შეჩერდეს.
სექტორისთვის მომდევნო ეტაპზე სამი საკითხი იქნება გადამწყვეტი. პირველი, რამდენად გამჭვირვალე გახდება ქეშბექისა და სხვა არაპირდაპირი გადასახადების სისტემა. მეორე, შეძლებენ თუ არა მცირე დისტრიბუტორები და მწარმოებლები მსხვილ ქსელებთან თანაბარ პირობებში მუშაობას. მესამე, გადაიქცევა თუ არა „საოჯახო კალათა“ რეალურ კონკურენციულ ინსტრუმენტად და არა მხოლოდ მოკლევადიან პიარეფექტად.
საბოლოოდ, სუპერმარკეტების ბაზარი საქართველოში აღარ არის მცირე და ფრაგმენტული სექტორი. ეს არის თითქმის 14 მილიარდ ლარამდე მოცულობის სისტემა, რომელიც პირდაპირ მოქმედებს ინფლაციაზე, მომხმარებლის ხარჯზე, ადგილობრივ წარმოებაზე და დისტრიბუციის პირობებზე. ამიტომ მისი შეფასება მხოლოდ ერთი ფრაზით, რომ „ფასები შემცირდა“ ან „მოგება მაღალია“, არასწორია. რეალური სურათი შუალედურია: ბაზარი იზრდება, რეგიონებში ხელმისაწვდომობა უმჯობესდება, მაგრამ ფასების ფორმირების მექანიზმები კვლავ არასაკმარისად გამჭვირვალეა. თუ რეგულატორის მიზანი მხოლოდ რამდენიმე პროდუქტზე დროებითი გაიაფება იქნება, ეფექტი შეზღუდული დარჩება. თუ აქცენტი გადავა კონკურენციის გაღრმავებაზე, არაპირდაპირი გადასახადების კონტროლზე და ადგილობრივი მომწოდებლების გაძლიერებაზე, ბაზრის ზრდა საბოლოოდ მომხმარებლისთვისაც უფრო ხელშესახები გახდება.
სტატიაში გამოყენებული ძირითადი წყაროები:
საქართველოს კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტო (GCCA) – FMCG სექტორის მონიტორინგის ანგარიში
https://gcca.gov.ge
Galt & Taggart – FMCG სექტორის მიმოხილვები და საცალო ვაჭრობის ბაზრის კვლევები
https://galtandtaggart.com/research
საქსტატი – ინფლაციისა და სამომხმარებლო ფასების ინდექსის ოფიციალური მონაცემები
https://www.geostat.ge
ეროვნული ბანკი – ეკონომიკური მიმოხილვები და ინფლაციის ანგარიშები
https://nbg.gov.ge
