კლიმატის არასტაბილურობა ხილისა და ბოსტნეულის გლობალურ სექტორში კონკურენციის პირობებს სწრაფად ცვლის. სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება არა მხოლოდ მიწისა და იაფი მუშახელის არსებობა, არამედ წყლის რესურსებზე საიმედო წვდომა, თანამედროვე სარწყავი სისტემები, დამცავი ინფრასტრუქტურა და პროდუქციის შენახვის შესაძლებლობა.
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მონაცემებით, 1991-2023 წლებში სტიქიურმა უბედურებებმა მსოფლიოს სოფლის მეურნეობას ჯამურად 3.26 ტრილიონი დოლარის ზარალი მიაყენა. ამავე პერიოდში ხილისა და ბოსტნეულის სექტორმა დაახლოებით 2.8 მილიარდი ტონა პროდუქცია დაკარგა.
კლიმატური რისკი უკვე მხოლოდ მოსავლის შემცირებას აღარ ნიშნავს
მწარმოებლები კლიმატურ საფრთხეებს ხშირად მხოლოდ მოსავლის რაოდენობის შესაძლო შემცირებით აფასებენ. თუმცა სექტორისთვის სულ უფრო დიდი პრობლემა მოგების მარჟის შემცირება ხდება.
მოსავლის მოცულობა შესაძლოა სტაბილური დარჩეს, მაგრამ მეურნეობის ხარჯები იზრდება. ფერმერებს მეტი თანხის დახარჯვა უწევთ:
სარწყავ სისტემებზე;
სეტყვისგან დამცავ ბადეებზე;
დაზღვევაზე;
სამაცივრე ინფრასტრუქტურაზე;
მუშახელის მართვაზე;
მოსავლის აღების შემდგომ დანაკარგებთან ბრძოლაზე.
ეს პრობლემა განსაკუთრებით სამხრეთ ევროპაში შეინიშნება. იტალიაში, ესპანეთსა და საბერძნეთში გახშირებული სიცხე და წყლის დეფიციტი კენკრის, ციტრუსის, კურკოვანი ხილისა და ბოსტნეულის წარმოებას აძვირებს.
მაგალითად, ბლის მწარმოებელმა შესაძლოა მისაღები მოცულობის მოსავალი მიიღოს, თუმცა მოსავლის აღებამდე სეტყვამ პროდუქტის ხარისხი შეამციროს. ამას ემატება მორწყვის გაძვირება და დაზიანებული ნაყოფის მაღალი წილი.
ექსპერტების შეფასებით, ერთმა ძლიერმა სეტყვამ მეურნეობის მოგების მარჟა რამდენიმე დღეში 15-18%-დან 3-5%-მდე შეიძლება შეამციროს. შესაბამისად, სტაბილური მოსავალი სტაბილურ შემოსავალს უკვე აღარ ნიშნავს.
წყალი სოფლის მეურნეობის მთავარ სტრატეგიულ რესურსად იქცევა
ევროპაში სოფლის მეურნეობის კლიმატით გამოწვეული დანაკარგების 54% გვალვაზე მოდის. ძლიერი წვიმები ზარალის 21%-ს იწვევს, ყინვა — 16%-ს, ხოლო სეტყვა — 9%-ს.
გლობალურადაც გვალვის გავლენა იზრდება. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის მონაცემებით, 1900 წლის შემდეგ გვალვით დაზარალებული მიწის წილი გაორმაგდა, ხოლო 2025 წელს გვალვის პირობები მსოფლიოს ტერიტორიის თითქმის 30%-ზე დაფიქსირდა.
წყალზე დამოკიდებულება განსაკუთრებით მაღალია ესპანეთში, იტალიაში, მაროკოში, ეგვიპტეში, თურქეთსა და უზბეკეთში.
ამ ქვეყნებში წყლის რესურსებზე წვდომა სულ უფრო მეტად განსაზღვრავს:
რომელი კულტურის წარმოება იქნება შესაძლებელი;
რამდენად მომგებიანი დარჩება ბაღი ან მეურნეობა;
რა დაჯდება პროდუქციის წარმოება;
შეძლებს თუ არა ბიზნესი გრძელვადიანად განვითარებას.
ექსპერტების შეფასებით, 2030 წლისთვის საიმედო სარწყავ სისტემებზე წვდომა კონკურენტუნარიანობისთვის შესაძლოა სასოფლო-სამეურნეო მიწის რაოდენობაზე უფრო მნიშვნელოვანი გახდეს.
რომელ ქვეყნებს აქვთ გაძლიერების შესაძლებლობა
სამხრეთ ევროპაში წყლის დეფიციტისა და წარმოების გაძვირების ფონზე, რამდენიმე სხვა რეგიონი საკუთარ პოზიციებს იმყარებს.
პოტენციური გამარჯვებულები იქნებიან ქვეყნები, რომლებიც სამ ძირითად პირობას აერთიანებენ:
კლიმატთან ადაპტაციის შესაძლებლობას;
კონკურენტულ საწარმოო ხარჯებს;
ექსპორტზე ორიენტირებულ ინფრასტრუქტურას.
მაროკო
მაროკო საკუთარ პოზიციებს განსაკუთრებით კენკრის, პომიდვრისა და ციტრუსის ბაზრებზე აძლიერებს.
ქვეყნის მთავარი უპირატესობებია ევროკავშირის ბაზართან სიახლოვე, შედარებით იაფი მუშახელი, ექსპორტზე ორიენტირებული წარმოება და ინვესტიციები მორწყვაში, დაცულ გრუნტსა და ლოგისტიკაში.
მაროკოდან ევროპაში ახალი ხილისა და ბოსტნეულის ექსპორტი იზრდება, განსაკუთრებით პომიდვრისა და მოცვის მიმართულებით. თუმცა ქვეყნის გრძელვადიანი კონკურენტუნარიანობაც წყლის ეფექტიან გამოყენებაზე იქნება დამოკიდებული.
ეგვიპტე
ეგვიპტე ბაზრის წილს რამდენიმე მიმართულებით ზრდის, მათ შორის:
ციტრუსში;
ხახვში;
ტკბილ კარტოფილში;
გაყინულ ბოსტნეულში.
ქვეყნის უპირატესობა წარმოების დიდ მასშტაბს, შედარებით დაბალ ხარჯებსა და მკაფიო საექსპორტო ორიენტაციას ეფუძნება. ეგვიპტე უკვე ციტრუსის ერთ-ერთი უმსხვილესი გლობალური ექსპორტიორია.
უზბეკეთი
უზბეკეთი ცენტრალურ აზიაში ხილისა და ბოსტნეულის ერთ-ერთ ყველაზე დინამიკურ ბაზრად ყალიბდება.
ქვეყანა აძლიერებს პოზიციებს:
ბლის;
სუფრის ყურძნის;
კურკოვანი ხილის;
ბოსტნეულის წარმოებასა და ექსპორტში.
უზბეკეთის კონკურენტულ უპირატესობებს შორის არის მუშახელის შედარებით დაბალი ღირებულება, წარმოების მნიშვნელოვანი პოტენციალი და სამაცივრე მეურნეობებში, საწყობებსა და ლოგისტიკაში მზარდი ინვესტიციები.
სამხრეთ ევროპაში ხარჯები და რისკები იზრდება
ესპანეთი ევროპის ხილისა და ბოსტნეულის ერთ-ერთ უდიდეს მწარმოებლად რჩება, თუმცა სამხრეთ რეგიონებში განმეორებადი გვალვა და მორწყვის შეზღუდვები ციტრუსის, კენკრისა და ბოსტნეულის სექტორებზე ზეწოლას ზრდის.
მსგავსი ვითარებაა სამხრეთ იტალიაშიც, სადაც სიცხე, გვალვა და ამინდის არასტაბილურობა ციტრუსის, ბოსტნეულისა და კურკოვანი ხილის წარმოებას აძვირებს.
საბერძნეთში კლიმატურ პრობლემებს მეურნეობების დანაწევრებული სტრუქტურაც ემატება. განსაკუთრებით მოწყვლადები მცირე ფერმერები არიან, რომლებსაც ინვესტიციებსა და ფინანსურ რესურსებზე შეზღუდული წვდომა აქვთ.
სამხრეთ ევროპაში წარმოების მოცულობა შესაძლოა კვლავ მაღალი იყოს, მაგრამ მეურნეობების ეკონომიკური ეფექტიანობა თანდათან სუსტდება.
ბაზარი ორ განსხვავებულ ბიზნესმოდელად იყოფა
კლიმატის ცვლილების ფონზე ხილისა და ბოსტნეულის სექტორში ორი ტიპის მწარმოებელი ყალიბდება.
პირველ ჯგუფში შედიან კლიმატური რისკების მიმართ უფრო მდგრადი კომპანიები, რომლებსაც აქვთ:
სარწყავ წყალზე საიმედო წვდომა;
სეტყვისგან დამცავი სისტემები;
სათბურები ან დაცული წარმოება;
სამაცივრე და სასაწყობე ინფრასტრუქტურა;
მოსავლის აღების შემდგომი დამუშავების ტექნოლოგიები;
რამდენიმე საექსპორტო ბაზარი.
ასეთი კომპანიები უკეთ უმკლავდებიან კლიმატურ შოკებს და მოგების შენარჩუნების მეტი შესაძლებლობა აქვთ.
მეორე ჯგუფში ხვდებიან მწარმოებლები, რომლებსაც არასაკმარისი სარწყავი ინფრასტრუქტურა, ფინანსებზე შეზღუდული წვდომა და გაყიდვის მხოლოდ რამდენიმე არხი აქვთ. მათთვის ერთმა რთულმა სეზონმაც კი შეიძლება სერიოზული ფინანსური პრობლემები შექმნას.
სად მიემართება ინვესტიციები
ხილისა და ბოსტნეულის სექტორში ინვესტორები სულ უფრო მეტად ინტერესდებიან ტექნოლოგიებით, რომლებიც კლიმატური რისკების შემცირებასა და წარმოების ეფექტიანობის ზრდას უზრუნველყოფს.
მთავარ საინვესტიციო მიმართულებებს შორისაა:
ზუსტი მორწყვა;
დაცული გრუნტის წარმოება;
ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული მოსავლის პროგნოზირება;
რობოტიზაცია;
პროდუქციის ავტომატური დახარისხება;
მოსავლის აღების შემდგომი დამუშავებისა და შენახვის ტექნოლოგიები.
კლიმატის ცვლილება ხილისა და ბოსტნეულის წარმოების მსოფლიო რუკას უკვე ცვლის. მომავალში უპირატესობა ექნებათ არა მხოლოდ იმ ქვეყნებს, რომლებსაც მეტი მიწა და იაფი მუშახელი აქვთ, არამედ მათ, ვინც წყლის ეფექტიანად გამოყენებას, თანამედროვე ინფრასტრუქტურასა და კლიმატურ რისკებთან ადაპტაციას შეძლებს.
