ჰორმუზის სრუტე მსოფლიო ენერგეტიკული ბაზრის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი და სუსტი წერტილია. მის გავლით 2025 წელს დღეში საშუალოდ თითქმის 20 მილიონი ბარელი ნავთობი და ნავთობპროდუქტი გადიოდა, რაც საზღვაო ნავთობით ვაჭრობის დაახლოებით მეოთხედს შეადგენს. ამავე მარშრუტზეა დამოკიდებული თხევადი ბუნებრივი გაზის მნიშვნელოვანი ნაწილიც, რადგან კატარისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების LNG ექსპორტის დიდი წილი სწორედ ჰორმუზის სრუტეზე გადის. ამიტომ, ნებისმიერი შეფერხება ამ გზაზე სწრაფად იქცევა არა მხოლოდ რეგიონულ, არამედ გლობალურ ეკონომიკურ პრობლემად.

Crystalauto-ს მიერ გადმოცემული თემა, რომ ჰორმუზის სრუტის გავლით ნავთობის ექსპორტი შესაძლოა ძველ ნიშნულს აღარ დაუბრუნდეს, ბევრად უფრო ფართო სურათში უნდა განვიხილოთ. საქმე მხოლოდ ერთ სატრანსპორტო დერეფანს არ ეხება. ეს არის საკითხი, რომელიც უკავშირდება ნავთობის ფასს, ტანკერების დაზღვევას, გლობალურ ინფლაციას, აზიის ენერგოუსაფრთხოებას და ახლო აღმოსავლეთის, როგორც მთავარი ენერგომომწოდებელი რეგიონის როლს.

საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მონაცემებით, 2025 წელს ჰორმუზის სრუტით გავლილი ნავთობის დაახლოებით 80% აზიის ბაზრებზე მიდიოდა. მთავარი მიმღებები იყვნენ ჩინეთი, ინდოეთი, იაპონია და სამხრეთი კორეა. მხოლოდ ჩინეთმა და ინდოეთმა ერთად ჰორმუზის გავლით ექსპორტირებული ნედლი ნავთობის 44% მიიღეს. ეს ნიშნავს, რომ სრუტის გრძელვადიანი შეფერხება ყველაზე ძლიერად აზიის ეკონომიკებს დაარტყამს, თუმცა ეფექტი ევროპასა და ამერიკაშიც გავრცელდება ფასების, გადაზიდვის ხარჯების და ფინანსური ბაზრების გავლით.

ბაზარზე მთავარი პრობლემა ის არის, რომ ჰორმუზის სრულფასოვანი ჩანაცვლება თითქმის შეუძლებელია. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს შეფასებით, ალტერნატიული მილსადენებით დღეში მხოლოდ 3.5 მილიონიდან 5.5 მილიონ ბარელამდე ნედლი ნავთობის გადამისამართებაა შესაძლებელი. ასეთი მარშრუტები ძირითადად საუდის არაბეთსა და არაბთა გაერთიანებულ საამიროებს აქვთ. ირანი, ერაყი, ქუვეითი, კატარი და ბაჰრეინი კი ნავთობის ექსპორტის დიდ ნაწილში ჰორმუზზე არიან დამოკიდებული.

ეს ქმნის ეკონომიკურ ბარიერს, რომელსაც მხოლოდ პოლიტიკური შეთანხმება ვერ ხსნის. მაშინაც კი, თუ სრუტე ნაწილობრივ გაიხსნება, ექსპერტების ნაწილი ვარაუდობს, რომ ნაკადები შესაძლოა ომამდელი მოცულობის მხოლოდ 60%-70%-მდე აღდგეს. Lloyd’s List-ის მთავარი რედაქტორის, რიჩარდ მიდის შეფასებით, ასეთ სცენარში ჩინეთთან დაკავშირებული გემები შესაძლოა შედარებით თავისუფლად გადაადგილდნენ, ხოლო დასავლურ გემებს ირანთან ცალკეული შეთანხმებები დასჭირდეთ. RBC Capital Markets-ის ანალიტიკოსი ჰელიმა კროფტი კი მიიჩნევს, რომ თუ ირანი სრუტეზე ოპერაციულ გავლენას შეინარჩუნებს, ნაკადები ძველ დონეზე სრულად ვერ დაბრუნდება.

ფინანსური შედეგები უკვე ჩანს გადაზიდვების ბაზარზე. Reuters-ის მონაცემებით, ახლო აღმოსავლეთიდან ჩინეთისკენ ნედლი ნავთობის გადაზიდვის ძირითადი ტანკერის დღიური ფასი კრიზისამდე დაახლოებით 130 000 დოლარი იყო, შემდეგ კი 500 000 დოლარზე მეტამდე გაიზარდა. მოგვიანებით ტარიფები შემცირდა, მაგრამ კვლავ მაღალია და დაახლოებით 390 000 დოლარის ფარგლებში რჩება. ეს პირდაპირ ზრდის ნავთობის საბოლოო ღირებულებას, რადგან ტრანსპორტირება, დაზღვევა და რისკის პრემია თითოეულ ბარელში აისახება.

ენერგეტიკული ბაზრისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია მარაგების ამოწურვა. Reuters-ის ინფორმაციით, გლობალური ნავთობის მარაგები საგანგაშოდ მცირდება, ხოლო ამერიკის მარაგები, მათ შორის სტრატეგიული რეზერვი, 2024 წლის თებერვლის შემდეგ ყველაზე დაბალ ნიშნულთან მივიდა. JPMorgan-ის ანალიტიკოსები ვარაუდობენ, რომ თუ ჰორმუზის გამტარუნარიანობა ომამდელ დონეს არ დაუბრუნდება, ფასები ივნისის მეორე ნახევრიდან სწრაფად შეიძლება გაიზარდოს. Exxon Mobil-ის უფროსი ვიცე-პრეზიდენტის, ნილ ჩეპმენის შეფასებით, ძალიან დაბალი მარაგების პირობებში Brent-ის ტიპის ნავთობი შესაძლოა 150-160 დოლარამდეც გაძვირდეს.

ამ საკითხს პირდაპირი ბიუჯეტი ერთ კონკრეტულ პროექტად არ აქვს, რადგან ჰორმუზის სრუტე ბუნებრივი საზღვაო არტერიაა და არა ინფრასტრუქტურული ინვესტიცია. თუმცა მასთან დაკავშირებული ფინანსური მასშტაბი უზარმაზარია. ალტერნატიული მარშრუტების განვითარება, მილსადენების გაძლიერება, საზღვაო უსაფრთხოება, სტრატეგიული მარაგების შევსება და დაზღვევის ხარჯები მილიარდობით დოლარს უკავშირდება. მაგალითად, ამერიკა და საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს წევრები ბაზრის დასტაბილურებლად ასობით მილიონი ბარელის რეზერვის გამოყენებას მიმართავენ, რაც ენერგოუსაფრთხოების პირდაპირი ფისკალური და საბაზრო ინსტრუმენტია.

სექტორული ეკონომიკური ეფექტი განსაკუთრებით იგრძნობა ავიაციაში, საზღვაო გადაზიდვებში, ქიმიურ მრეწველობაში, ელექტროენერგიის წარმოებასა და სამომხმარებლო ბაზარზე. ნავთობის გაძვირება ზრდის საწვავის ფასს, საწვავი ზრდის ტრანსპორტირების ღირებულებას, ეს კი საბოლოოდ საკვებზე, სამრეწველო პროდუქციასა და მომსახურებაზე გადადის. სპეციალისტების შეფასებით, თუ ფასების ზრდა ხანგრძლივი აღმოჩნდა, ეს ინფლაციას გააძლიერებს, ცენტრალური ბანკებისთვის საპროცენტო განაკვეთების შემცირებას გაართულებს და მომხმარებლის ხარჯვას შეამცირებს.

განსაკუთრებით სარისკოა თხევადი ბუნებრივი გაზის ბაზარიც. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მიხედვით, ჰორმუზის გავლით 2025 წელს 110 მილიარდ კუბურ მეტრზე მეტი LNG გავიდა. კატარის LNG ექსპორტის დაახლოებით 93% და არაბთა გაერთიანებული საამიროების LNG ექსპორტის 96% ამ სრუტეზე იყო დამოკიდებული. ნავთობისგან განსხვავებით, ამ მოცულობებისთვის რეალური ალტერნატიული გზა პრაქტიკულად არ არსებობს. ამიტომ, ჰორმუზის ხანგრძლივი შეფერხება მხოლოდ ნავთობის პრობლემას კი არა, გლობალური გაზის ბაზრის პრობლემასაც ქმნის.

ანალიტიკოსები და ენერგეტიკული ბაზრის სპეციალისტები ასკვნიან, რომ ჰორმუზის სრუტის პრობლემა შეიძლება სტრუქტურულ რისკად ჩამოყალიბდეს. თუ ადრე ბაზარი მსგავს კრიზისებს დროებით შოკად აღიქვამდა, ახლა ინვესტორები ნავთობის ფასში უფრო ხანგრძლივ გეოპოლიტიკურ რისკს ითვალისწინებენ. ეს ნიშნავს, რომ ნავთობი შეიძლება ძველ, შედარებით დაბალ ფასობრივ გარემოში სწრაფად აღარ დაბრუნდეს, ხოლო კომპანიებსა და სახელმწიფოებს ენერგომომარაგების დივერსიფიკაციაზე მეტი ხარჯის გაწევა მოუწიოთ.

საბოლოოდ, ჰორმუზის სრუტის გავლით ნავთობის ექსპორტის ძველ ნიშნულზე დაბრუნება მხოლოდ ფიზიკური გადაადგილების საკითხი აღარ არის. ეს არის ნდობის, უსაფრთხოების, დაზღვევის, პოლიტიკური გავლენის და ალტერნატიული ინფრასტრუქტურის საკითხი. თუ სრუტე ნაწილობრივაც კი დარჩება მაღალი რისკის ზონად, მსოფლიო ენერგობაზარი ახალ რეალობაში შევა, სადაც ახლო აღმოსავლეთის ნავთობი კვლავ მნიშვნელოვანი იქნება, მაგრამ მისი ტრანსპორტირება უფრო ძვირი, უფრო ნელი და უფრო პოლიტიზებული გახდება.

წყაროები: