ევროკავშირში ირანის თემაზე ახალი დიპლომატიური ხაზი იკვეთება: ბრიუსელი აღარ აპირებს მხოლოდ ბირთვულ პროგრამაზე კონცენტრირებას და თვლის, რომ თეირანთან ნებისმიერი შეთანხმება გაცილებით ფართო უნდა იყოს. სწორედ ეს გახდა ბოლო დღეებში გაკეთებული ორი მნიშვნელოვანი განცხადების საერთო გზავნილი — ევროკავშირის საგარეო პოლიტიკის ხელმძღვანელმა კაია კალასი თქვა, რომ მხოლოდ ბირთვულ თემაზე მოლაპარაკება „უფრო სახიფათო ირანს“ შექმნის, ხოლო გერმანიის კანცლერმა ფრიდრიხ მერცი განაცხადა, რომ ყოვლისმომცველი შეთანხმების შემთხვევაში ევროკავშირი მზად იქნება სანქციების ნაწილობრივი შემსუბუქებისთვის.
ეს ნიშნავს, რომ ევროპა ცდილობს შეცვალოს წარსული მიდგომა, რომლის სიმბოლო იყო 2015 წლის JCPOA — შეთანხმება, რომელიც თითქმის მთლიანად ბირთვულ შეზღუდვებზე იყო აგებული. ბრიუსელში დღეს იზრდება აზრი, რომ მხოლოდ ურანის გამდიდრების კონტროლი აღარ არის საკმარისი, რადგან ირანის გავლენა რეგიონში ბევრად ფართოა: ბალისტიკური სარაკეტო პროგრამა, მოკავშირე შეიარაღებული დაჯგუფებების მხარდაჭერა ახლო აღმოსავლეთში, ასევე ევროპულ ქვეყნებზე კიბერშეტევებისა და ჰიბრიდული ოპერაციების ბრალდებები.
კაია კალასის გზავნილი განსაკუთრებით მკაფიო იყო: თუ მოლაპარაკების მაგიდაზე მხოლოდ ბირთვული საკითხი დარჩება, შედეგი შეიძლება იყოს სუსტი შეთანხმება, რომელიც ევროპულ უსაფრთხოებას ვერ დაიცავს. ეს პოზიცია ასახავს ევროკავშირის ახალ რეალობას — უკრაინის ომის, ენერგეტიკული კრიზისისა და ახლო აღმოსავლეთის დაძაბულობის შემდეგ ევროპა რეგიონულ საფრთხეებს უკვე პირდაპირ საკუთარ უსაფრთხოებას უკავშირებს.
მეორე მხრივ, ფრიდრიხ მერცის განცხადება მიუთითებს, რომ ევროკავშირი კვლავ მზად არის კლასიკური დიპლომატიისთვის — „ზეწოლა სანაცვლოდ სტიმულის“ მოდელისთვის. თუ ირანი დათანხმდება ფართო შეთანხმებას, რომელიც მოიცავს ბირთვულ შეზღუდვებს, რეგიონულ დეესკალაციას და საზღვაო გზების გახსნას, ევროკავშირმა შესაძლოა სანქციების ნაწილის შემსუბუქება განიხილოს. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰორმუზის სრუტე-ის კონტექსტში, რადგან მსოფლიო ნავთობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ ამ დერეფანში გადის.
ევროპისთვის ირანი მხოლოდ საგარეო პოლიტიკის თემა აღარ არის — ეს უკვე ეკონომიკური უსაფრთხოების საკითხიცაა. ნებისმიერი ესკალაცია ზრდის ნავთობის ფასებს, აზიანებს მიწოდების ჯაჭვებს, აჩენს ინფლაციურ წნეხს და ართულებს ევროპის ინდუსტრიულ აღდგენას. ამიტომ ბრიუსელში იზრდება აზრი, რომ ირანის საკითხი მხოლოდ სანქციებით ვერ მოგვარდება და საჭიროა ისეთი გარიგება, რომელიც ბაზრებსაც დაამშვიდებს და უსაფრთხოების რისკებსაც შეამცირებს.
ამასთან, ევროკავშირში სრული ერთსულოვნება ჯერ არ ჩანს. ზოგი ლიდერი სანქციების მოხსნაზე საუბარს ნაადრევად მიიჩნევს და მოითხოვს ჯერ რეალურ ნაბიჯებს თეირანის მხრიდან. ეს ნიშნავს, რომ ევროპა ახლა ორ ხაზს შორის მოძრაობს: ერთი მხრივ სიმკაცრე და შეკავება, მეორე მხრივ ეკონომიკური პრაგმატიზმი და მოლაპარაკების სივრცის დატოვება.
ანალიტიკოსები ახლა მსჯელობენ, შეძლებს თუ არა ევროპა ირანთან ისეთი ახალი შეთანხმების შექმნას, რომელიც 2015 წლის მოდელზე ძლიერი იქნება? თუ პასუხი დადებითი იქნება, ეს მხოლოდ ახლო აღმოსავლეთისთვის არა, არამედ ევროპის ენერგეტიკისთვის, ინფლაციისთვის და გლობალური ვაჭრობისთვისაც გადამწყვეტი შედეგის მომტანი გახდება.
წყაროები:
- 1TV.ge – კაია კალასის განცხადება
- 1TV.ge – ფრიდრიხ მერცის განცხადება
- Reuters – EU leaders discuss Iran sanctions relief
- Iran International – Kallas on broader Iran talks
- Anadolu Agency – Kallas warns of broader consequences
