იარაღი, როგორც დიპლომატიური რეკლამა - რას მოუტანს თურქეთის თავდაცვით ინდუსტრიას ერდოღანის უჩვეულო საჩუქარი

თურქეთის პრეზიდენტმა რეჯეფ თაიფ ერდოღანმა ანკარაში გამართული NATO-ს სამიტის მონაწილე ლიდერებს თურქეთში წარმოებული, მათი სახელებით გრავირებული Gümüşay .357 Magnum-ის ტიპის რევოლვერები, ექვსი ვაზნა და საექსპორტო შეზღუდვებიდან გათავისუფლების დამადასტურებელი წერილები გადასცა. იარაღთან ერთად ლიდერებმა ერდოღანის შესახებ გამოცემული წიგნიც მიიღეს. საჩუქრების ფასი, რაოდენობის სრული ოფიციალური ჩამონათვალი და სახელმწიფო ბიუჯეტიდან გაწეული ხარჯი თურქეთის ხელისუფლებას არ გამოუქვეყნებია, ამიტომ მათი საერთო ღირებულების სანდოდ დათვლა ამ ეტაპზე შეუძლებელია.

უჩვეულო საჩუქარმა რამდენიმე ქვეყანაში სამართლებრივი და უსაფრთხოების პრობლემა წარმოშვა. დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა კირ სტარმერმა რევოლვერი თურქეთში დატოვა, რადგან მისი ქვეყანაში შეტანა მოქმედ რეგულაციებთან შეუსაბამო იქნებოდა. ევროკომისიის პრეზიდენტმა ურზულა ფონ დერ ლაიენმა იარაღის გაუვნებლობა და მუზეუმისთვის გადაცემა გადაწყვიტა, ბელგიის პრემიერ-მინისტრისთვის განკუთვნილი რევოლვერი კი სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ ხელისუფლების შესაბამის ორგანოებს გადაეცა. რამდენიმე სხვა ლიდერმა იარაღი საელჩოში დატოვა, გააუვნებლა ან სახელმწიფო საჩუქრების ფონდში შეიტანა. ამგვარად, საჩუქრის პოლიტიკური ეფექტი მნიშვნელოვნად უფრო დიდი აღმოჩნდა, ვიდრე მისი შესაძლო საბაზრო ღირებულება.

ეკონომიკური თვალსაზრისით, რევოლვერების გადაცემას პირდაპირი კომერციული გარიგების მნიშვნელობა არ აქვს. უფრო მნიშვნელოვანი მისი სარეკლამო ღირებულებაა. ლიდერებისთვის ეროვნული წარმოების სამხედრო პროდუქციის ჩუქებით ანკარამ NATO-ს სამიტი თურქეთის თავდაცვითი ინდუსტრიის საერთაშორისო ვიტრინად გამოიყენა. ეს გზავნილი განსაკუთრებით აქტუალურია იმ ფონზე, რომ სამიტის თავდაცვის ინდუსტრიის ფორუმზე ქვეყნებმა და კომპანიებმა €50 მილიარდზე მეტი ღირებულების ახალი შესყიდვები გამოაცხადეს, ხოლო უპილოტო სისტემების წინააღმდეგ ბრძოლის ხუთწლიან პროგრამაში $40 მილიარდის ინვესტირება იგეგმება.

თურქეთის თავდაცვითი და საავიაციო ინდუსტრიის წლიურმა ექსპორტმა უკვე $10 მილიარდს გადააჭარბა, სექტორის ბრუნვა დაახლოებით $20 მილიარდს აღწევს, კომპანიების რაოდენობა 3 500-ს, დასაქმებულთა რაოდენობა კი 100 ათასს აღემატება. Reuters-ის მიხედვით, 2021 წლის შემდეგ თურქეთის თავდაცვითი ექსპორტი თითქმის გასამმაგდა, ხოლო ბოლო პერიოდში ევროპასა და შეერთებულ შტატებზე დაახლოებით $5.6 მილიარდი მოდიოდა. ანკარის მიზანია მომდევნო ორ წელიწადში ექსპორტი კიდევ გააორმაგოს. ამ მასშტაბთან შედარებით რამდენიმე ათეული რევოლვერის ღირებულება უმნიშვნელოა, მაგრამ NATO-ს 32 წევრი ქვეყნის ლიდერების ყურადღების მოპოვება თურქული პროდუქციისთვის გაცილებით ძვირადღირებულ მარკეტინგულ კამპანიას უტოლდება.

თურქეთისთვის ასეთი სიმბოლური დიპლომატია უფრო ფართო ეკონომიკურ მიზანს ემსახურება. ერდოღანმა სამიტზე პარტნიორებს თურქეთის თავდაცვით ინდუსტრიაზე დაწესებული შეზღუდვების მოხსნისკენ მოუწოდა. ანკარა ცდილობს აშშ-ის CAATSA-ს სანქციების გაუქმებას, F-35-ის პროგრამასთან ურთიერთობის აღდგენას და ევროპულ თავდაცვით მიწოდების ჯაჭვებში უფრო ღრმა ინტეგრაციას. პარალელურად მიმდინარეობს საფრანგეთსა და იტალიასთან SAMP/T საჰაერო თავდაცვის სისტემაზე ტექნიკური მუშაობა. თურქეთის მიზანია, შედარებით იაფი და სწრაფად მისაწოდებელი სამხედრო პროდუქციის მწარმოებლიდან NATO-ს ერთ-ერთ მთავარ ტექნოლოგიურ და საწარმოო პარტნიორად გადაიქცეს.

საჩუქრის შესაძლო ფისკალური ეფექტის გამოთვლა შეუძლებელია, რადგან არ ვიცით არც ერთეულის სახელმწიფო შესყიდვის ფასი, არც დამზადების, გრავირების, შეფუთვისა და ტრანსპორტირების ხარჯი. ასევე უცნობია, იარაღები პრეზიდენტის ადმინისტრაციამ იყიდა, სახელმწიფო მწარმოებელმა უსასყიდლოდ გადასცა თუ ხარჯი სამიტის საერთო ბიუჯეტში შევიდა. ამ მონაცემების გარეშე ნებისმიერი კონკრეტული თანხის დასახელება სპეკულაცია იქნება. ეკონომიკური ეფექტის უფრო სწორი საზომი იქნება არა უშუალოდ საჩუქრებზე დახარჯული თანხა, არამედ ის, შეძლებს თუ არა თურქეთი სამიტის შემდეგ ახალი კონტრაქტების მიღებას და დასავლეთის ბაზრებზე არსებული შეზღუდვების შემცირებას.

თუმცა კამპანიას რეპუტაციული რისკიც ახლავს. ცეცხლსასროლი იარაღისა და საბრძოლო ვაზნების დიპლომატიურ საჩუქრად გადაცემამ რამდენიმე ევროპულ დედაქალაქში უხერხულობა წარმოშვა და თურქეთის თავდაცვითი მიღწევების ნაცვლად ყურადღება საბაჟო წესებსა და უსაფრთხოების საკითხებზე გადაიტანა. ამიტომ ინიციატივის ბიზნესეფექტი ორმხრივია: თურქეთმა საკუთარი პროდუქციისთვის უზარმაზარი საერთაშორისო ხილვადობა მიიღო, თუმცა ამ ხილვადობის ნაწილი წინააღმდეგობრივი და ნეგატიური გამოხმაურებით შეიქმნა.

საბოლოოდ, ერდოღანის საჩუქარი მხოლოდ პროტოკოლური კურიოზი არ ყოფილა. ეს იყო მცირე ღირებულების პროდუქტის გამოყენებით განხორციელებული მაღალი მასშტაბის სახელმწიფო მარკეტინგი, რომელმაც თურქეთის თავდაცვითი ინდუსტრია NATO-ს სამიტის ერთ-ერთ ყველაზე განხილვად თემად აქცია. რეალური ეკონომიკური შედეგი კი მოგვიანებით გამოჩნდება, ახალი საექსპორტო კონტრაქტების, სანქციების შესაძლო გაუქმებისა და თურქული კომპანიების ევროპულ და ტრანსატლანტიკურ შესყიდვებში მონაწილეობის მიხედვით.

წყაროები: