ერთწლიანი მაგისტრატურა და შემცირებული კვოტები - რა პრობლემებს ხედავენ განათლების რეფორმაში?
საქართველოს უნივერსიტეტებში სამაგისტრო პროგრამების ერთ წლამდე შემცირება და მისაღები ადგილების მკვეთრი შეზღუდვა განათლების ხარისხთან, კვლევით კომპონენტთან და სტუდენტების საერთაშორისო შესაძლებლობებთან დაკავშირებულ კითხვებს აჩენს. განათლების მკვლევარი ლელა ჩახაია მიიჩნევს, რომ ერთწლიანი მაგისტრატურა თავისთავად პრობლემური მოდელი არ არის, თუმცა საქართველოში მისი ერთიანი წესითა და დაჩქარებულად დანერგვა მნიშვნელოვან რისკებს ქმნის.
ერთწლიანი მაგისტრატურა ყველა პროგრამისთვის
ლელა ჩახაიას თქმით, ერთწლიანი სამაგისტრო პროგრამები არაერთ ქვეყანაში არსებობს და თავადაც ერთწლიანი პროფესიული მაგისტრატურა ჰარვარდის განათლების სკოლაში აქვს დასრულებული. თუმცა ასეთ შემთხვევებში უნივერსიტეტები თავად განსაზღვრავენ, რომელი პროგრამა შეიძლება იყოს ერთწლიანი და რომელი საჭიროებს უფრო ხანგრძლივ სწავლებასა და კვლევით კომპონენტს.
საქართველოში კი, მისი შეფასებით, გადაწყვეტილება ცენტრალიზებულად მიიღეს და უნივერსიტეტებს პროგრამების ხანგრძლივობის დამოუკიდებლად განსაზღვრის შესაძლებლობა პრაქტიკულად არ მისცეს.
„იმ ქვეყნებში, სადაც ერთწლიანი სამაგისტრო პროგრამებია, თავად უნივერსიტეტები წყვეტენ, რომელი პროგრამები უნდა იყოს ერთწლიანი, მაგრამ ჩვენთან უნივერსიტეტებს არავინ არაფერს ეკითხება და პირდაპირ დააწესეს, რომ ყველა ფაკულტეტზე ერთწლიანი მაგისტრატურა უნდა იყოს“, - ამბობს მკვლევარი.
რეფორმის მიხედვით, სტუდენტს, რომელსაც დოქტორანტურაში სწავლის გაგრძელება სურს, დამატებითი ერთი წლის გავლა შეეძლება. ჩახაიას შეფასებით, ე.წ. „1+1“ მოდელის დეტალები სრულად ჩამოყალიბებული არ არის, უნივერსიტეტებს კი მოქმედი ორწლიანი პროგრამების მოკლე ვადაში გადაკეთება უწევთ.
კვლევითი კომპონენტის დაკარგვის საფრთხე
განათლების მკვლევრის შეფასებით, ორწლიანი პროგრამების ერთ წლამდე დაყვანა განსაკუთრებით პრობლემურია იმ მიმართულებებში, სადაც სტუდენტს თეორიულ სწავლებასთან ერთად კვლევითი უნარების განვითარება და სამაგისტრო ნაშრომზე მუშაობა სჭირდება.
მისი თქმით, უნივერსიტეტები ხშირად იძულებულნი არიან, არსებული პროგრამები მექანიკურად შეამცირონ და სასწავლო კურსების ნაწილი ამოიღონ.
„პირდაპირ, ავტომატურად ჩეხენ პროგრამებს. თუ სოციოლოგიაში ორწლიანი იყო სამაგისტრო პროგრამა და გაწერილი იყო, რა უნდა ესწავლათ სტუდენტებს პირველ და მეორე წელს, ახლა ამ პროგრამების დანაწევრება ხდება. მაგისტრატურაში ეს უბრალოდ შეუძლებელია და კვლევით კომპონენტს გამორიცხავს“, - ამბობს ჩახაია.
მისი განმარტებით, პროფესიული და კვლევითი მაგისტრატურები განსხვავებულ მიზნებს ემსახურება. შესაბამისად, ყველა დარგისთვის ერთი და იმავე მოდელის გამოყენება განათლების ხარისხზე უარყოფითად შეიძლება აისახოს.
შესაძლო პრობლემა უცხოეთში სწავლის გაგრძელებისას
ერთწლიანი მაგისტრატურის კურსდამთავრებულებს შესაძლოა უცხოურ უნივერსიტეტებში სწავლის გაგრძელებისას დამატებითი მოთხოვნების შესრულება დასჭირდეთ. ჩახაიას თქმით, ამის პასუხად ხელისუფლება სტუდენტებს დამატებითი წლის, ანუ „1+1“ მოდელის გავლას სთავაზობს.
თუმცა მკვლევარი მიიჩნევს, რომ საკითხი მხოლოდ ფორმალური კრედიტების რაოდენობას არ უკავშირდება. უცხოურ უნივერსიტეტებს შეიძლება აინტერესებდეთ, გაიარა თუ არა სტუდენტმა სრულყოფილი კვლევითი მომზადება და შეესაბამება თუ არა მისი კვალიფიკაცია სადოქტორო პროგრამის მოთხოვნებს.
მისი შეფასებით, შემცირებულმა სასწავლო პერიოდმა შესაძლოა ქართველ სტუდენტებს საერთაშორისო აკადემიურ სივრცეში დამატებითი ბარიერები შეუქმნას.
გამონაკლისები და არათანაბარი მიდგომა
ზოგიერთმა ფაკულტეტმა ორწლიანი პროგრამის შენარჩუნება სამინისტროსთან მოლაპარაკების შედეგად შეძლო. ჩახაიას თქმით, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის მიმართულებამ შესაბამისი მოთხოვნა წარადგინა და ორწლიანი პროგრამის დატოვების უფლება მიიღო.
გამონაკლისი დაუშვეს თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის შემთხვევაშიც, რომელმაც ოთხწლიანი საბაკალავრო პროგრამები შეინარჩუნა.
მკვლევრის აზრით, ასეთი გადაწყვეტილებები მიუთითებს, რომ ერთიანი რეფორმა ყველა სპეციალობის აკადემიურ საჭიროებებს თავიდანვე არ ითვალისწინებდა. თუ ზოგიერთ მიმართულებას ხანგრძლივი სწავლება სჭირდება, მაშინ უნივერსიტეტებს პროგრამების ხანგრძლივობის განსაზღვრის მეტი თავისუფლება უნდა ჰქონდეთ.
სამაგისტრო ადგილები 40%-ით შემცირდა
ლელა ჩახაიას ინფორმაციით, უნივერსიტეტებისთვის სამაგისტრო პროგრამებზე მისაღები ადგილების რაოდენობა მთლიანობაში დაახლოებით 40%-ით შემცირდა, გამონაკლისი კი სამედიცინო უნივერსიტეტია.
მისი შეფასებით, ეს ცვლილება განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაში აყენებს რეგიონულ უნივერსიტეტებს. სოხუმისა და ზუგდიდის უნივერსიტეტებს სამაგისტრო პროგრამებზე კვოტები საერთოდ არ გამოეყოთ, ხოლო თელავის, გორისა და სამცხე-ჯავახეთის უნივერსიტეტებს მხოლოდ შეზღუდული რაოდენობის ადგილები მიეცათ.
„გარდა იმისა, რომ წელი მოაკლეს სამაგისტროს, კვოტებიც შეამცირეს. ტენდენცია არის ის, რომ რაც შეიძლება ცოტამ ისწავლოს და რაც შეიძლება ცოტა ხნით“, ამბობს ჩახაია.
კვოტების შემცირება სამაგისტრო პროგრამებზე კონკურენციას გაზრდის და აპლიკანტების ნაწილს სწავლის გაგრძელების შესაძლებლობას შეუზღუდავს. ამან შესაძლოა განსაკუთრებით დააზარალოს რეგიონებში მცხოვრები ახალგაზრდები, რომლებსაც სხვა ქალაქში გადასვლისა და სწავლის დაფინანსების ნაკლები რესურსი აქვთ.
რეფორმის ხარისხობრივი და ფინანსური მიზნები
ხელისუფლება განათლების რეფორმის მიზნად სისტემის ეფექტიანობისა და სწავლების ხარისხის გაუმჯობესებას ასახელებს. ლელა ჩახაია კი მიიჩნევს, რომ განხორციელებული ცვლილებები განათლების ხარისხის ზრდის ნიშნებს ჯერ არ აჩვენებს.
მისი თქმით, პროგრამების შემცირებას უნივერსიტეტების დაფინანსების, კვლევისა და მეცნიერების განვითარების მნიშვნელოვანი ზრდა არ მოჰყოლია. ამ პირობებში სასწავლო წლებისა და მისაღები ადგილების შემცირება უფრო მეტად ხარჯების დაზოგვის მცდელობას ჰგავს.
„ფაქტია, რომ კონტროლი უნდათ უნივერსიტეტებზე და ისიც, რომ რაც შეიძლება მეტი თანხა დაზოგონ. ამიტომ ჩქარ-ჩქარა და ნაკლებმა ადამიანმა უნდა ისწავლოს უნივერსიტეტში“, - აცხადებს მკვლევარი.
სწავლის საერთო ხანგრძლივობის შემცირება
ჩახაია ყურადღებას ამახვილებს ზოგადი და უმაღლესი განათლების საერთო ხანგრძლივობაზეც. მისი შეფასებით, თუ სასკოლო სწავლება შემცირდება, ბაკალავრიატი სამწლიანი გახდება, მაგისტრატურა კი ერთწლიანი, სტუდენტმა შესაძლოა განათლების სრული ციკლი დაახლოებით 20 წლის ასაკში დაასრულოს.
მკვლევრის თქმით, ასეთ შემთხვევაში საქართველოში განათლების საერთო ხანგრძლივობა არაერთი ევროპული ქვეყნის სტანდარტზე ნაკლები იქნება. ამან შეიძლება გავლენა მოახდინოს კვალიფიკაციების საერთაშორისო აღიარებასა და სტუდენტების შემდგომ აკადემიურ შესაძლებლობებზე.
მთავარი კითხვა, დაზოგვა თუ ხარისხი
ერთწლიანი მაგისტრატურა საერთაშორისო პრაქტიკაში მიღებული მოდელია, თუმცა განათლების სპეციალისტების შეფასებით, მისი წარმატება პროგრამის მიზნებზე, დარგის თავისებურებებსა და უნივერსიტეტის ავტონომიაზეა დამოკიდებული.
საქართველოში მთავარი პრობლემა მხოლოდ პროგრამის ერთ წლამდე შემცირება არ არის. რისკს ქმნის ცვლილებების დაჩქარებული განხორციელება, უნივერსიტეტების არასაკმარისი ჩართულობა, კვლევითი კომპონენტის შესაძლო დაკარგვა და სამაგისტრო ადგილების ერთდროული შემცირება.
ლელა ჩახაიას შეფასებით, თუ პროგრამების შემცირებას უნივერსიტეტების დაფინანსება, მეცნიერების განვითარება და სწავლების ახალი მოდელი არ ახლავს, რეფორმამ შესაძლოა განათლების ხარისხი კი არ გააუმჯობესოს, არამედ სტუდენტებს სრულფასოვანი სპეციალიზაციისა და საერთაშორისო აკადემიური განვითარების შესაძლებლობები შეუზღუდოს.
