გერმანიაში იზრდება კრიტიკა იმის გამო, რომ ბერლინმა ჯერ კიდევ ვერ მიიღო გადაწყვეტილება ნაცისტური რეჟიმის ცოცხალი პოლონელი მსხვერპლებისთვის ფინანსური დახმარების გამოყოფაზე. გერმანულმა „შპიგელმა“ დაგვიანებას „მორალური მარცხი და პოლიტიკური შეცდომა“ უწოდა და აღნიშნა, რომ საკითხი განსაკუთრებით მწვავეა ახლა, როდესაც მსხვერპლთა რაოდენობა ასაკის გამო სწრაფად მცირდება. პოლონეთის შეფასებით, საუბარია დაახლოებით 50 ათას ადამიანზე, რომლებიც ომის დროს დააპატიმრეს, აწამეს, საკონცენტრაციო ბანაკებში გადაიყვანეს, იძულებით ამუშავეს ან სხვა ფორმით იდევნებოდნენ.

ვარშავის შეთავაზებით, თითოეულ უფლებამოსილ პირს წელიწადში 10 ათასი ზლოტი, დაახლოებით €2 330 უნდა გადაეცეს. თანხები პოლონურ-გერმანული შერიგების ფონდის მეშვეობით გაიცემა. გერმანული მედიის შეფასებით, პროგრამის საერთო ღირებულება რამდენიმე წლის განმავლობაში დაახლოებით €300 მილიონი იქნება, საიდანაც პირველ, 2027 წელს, დაახლოებით €100 მილიონი გახდება საჭირო. შემდეგ წლებში ხარჯი ბუნებრივად შემცირდება, რადგან ბენეფიციართა საშუალო ასაკი მაღალია და მათი რაოდენობა იკლებს.

თუ 50 ათასივე სავარაუდო ბენეფიციარი სრულ წლიურ თანხას მიიღებდა, თეორიული ხარჯი დაახლოებით €116.6 მილიონი გამოვიდოდა. €100-მილიონიანი შეფასება, სავარაუდოდ, ითვალისწინებს იმ ფაქტს, რომ ყველა ადამიანი შეიძლება დადგენილ კრიტერიუმებს ვერ აკმაყოფილებდეს ან პროგრამა წლის დასაწყისიდანვე ვერ ამოქმედდეს. ეს გამოთვლა აჩვენებს, რომ სადავო თანხა გერმანიის ფედერალური ბიუჯეტისთვის დიდი არ არის, თუმცა დარჩენილი მსხვერპლებისთვის მას მნიშვნელოვანი სოციალური და სიმბოლური ღირებულება აქვს.

მნიშვნელოვანია, რომ პოლონეთის ახალი წინადადება არ არის €1.3-ტრილიონიანი ომის რეპარაციების მოთხოვნის შემცირებული ვერსია. ვარშავა მას ცოცხალი მსხვერპლებისთვის ჰუმანიტარულ და სიმბოლურ დახმარებად განიხილავს. გერმანია კვლავ აცხადებს, რომ სახელმწიფოთაშორისი რეპარაციების საკითხი სამართლებრივად დახურულია, თუმცა ბერლინი შესაძლო ჰუმანიტარული ჟესტის განხილვას არ გამორიცხავს. სწორედ ამ ფორმულამ შეიძლება მხარეებს მისცეს კომპრომისის შესაძლებლობა, გერმანიას არ მოუწევს სამართლებრივი პასუხისმგებლობის ახალი პრეცედენტის შექმნა, პოლონელი მსხვერპლები კი სიცოცხლეშივე მიიღებენ პირდაპირ დახმარებას.

„შპიგელის“ მიმომხილველ იან პულის შეფასებით, გერმანიის უმოქმედობა განსაკუთრებით წინააღმდეგობრივია იმის ფონზე, რომ ქვეყანა ნაცისტური დანაშაულებისთვის პასუხისმგებლობის აღებას საკუთარი თანამედროვე პოლიტიკური იდენტობის ნაწილად მიიჩნევს. გერმანიის საგარეო საქმეთა სამინისტროც ოფიციალურად აცხადებს, რომ ნაცისტური დევნის მსხვერპლთა მორალური და ფინანსური ანაზღაურება სახელმწიფოს ერთ-ერთ მუდმივ პრიორიტეტად რჩება. ამიტომ პოლონეთის შემთხვევაში დაგვიანება ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ კომპენსაციის სისტემა მსხვერპლთა ეროვნებისა და მოქმედი პოლიტიკური შეთანხმებების მიხედვით არათანაბრად მუშაობს.

ბერლინის მიერ მიმდინარე კომპენსაციების მასშტაბი აჩვენებს, რომ ფინანსური რესურსი არსებობს. 2026 წელს გერმანიამ ჰოლოკოსტის გადარჩენილთა შინ მოვლისა და სოციალური მომსახურებისთვის €923.9 მილიონი გამოყო, რაც ამ პროგრამის ისტორიაში ყველაზე მაღალი წლიური ბიუჯეტია. დამატებით, 127 ათასზე მეტი უფლებამოსილი პირი 2028 წელსაც მიიღებს €1 450-იან დახმარებას, ხოლო ჰოლოკოსტის განათლების პროგრამებისთვის 2026-2029 წლებში €175 მილიონია გათვალისწინებული. გერმანიის ფინანსთა სამინისტრო აღნიშნავს, რომ ეს ხარჯები ენერგიისა და თავდაცვის მზარდი დანახარჯების მიუხედავად შენარჩუნდა.

ეს მონაცემები პირდაპირ ვერ შეედრება პოლონეთის შეთავაზებას, რადგან პროგრამებს განსხვავებული სამართლებრივი საფუძვლები და სამიზნე ჯგუფები აქვთ. თუმცა პოლონელი მსხვერპლებისთვის პირველ წელს საჭირო დაახლოებით €100 მილიონი ჰოლოკოსტის გადარჩენილთა 2026 წლის შინ მოვლის ბიუჯეტის დაახლოებით მეათედია. შესაბამისად, დავის მთავარი მიზეზი უფრო სამართლებრივი და პოლიტიკური პასუხისმგებლობაა, ვიდრე გერმანიის საბიუჯეტო შესაძლებლობის ნაკლებობა.

პოლონეთისთვის პროგრამის ეკონომიკური ეფექტი მაკროეკონომიკურ დონეზე მცირე იქნება. €100 მილიონი ქვეყნის ეკონომიკის მასშტაბთან შედარებით უმნიშვნელო თანხაა, თუმცა ძირითადად ხანდაზმულ მოქალაქეებზე გაცემული დახმარება დიდი ალბათობით მედიკამენტებზე, მოვლაზე, საცხოვრებელ და ყოველდღიურ ხარჯებზე დაიხარჯება. ამიტომ მას ექნება შეზღუდული, მაგრამ პირდაპირი სოციალური ეფექტი. ამასთან, ადმინისტრაციული ხარჯიც შედარებით მცირე იქნება, რადგან პოლონურ-გერმანული შერიგების ფონდს მსხვერპლთა რეგისტრაციისა და დახმარებების გაცემის გამოცდილება უკვე აქვს. ზუსტი საოპერაციო ბიუჯეტი საჯაროდ ჯერ არ გამოქვეყნებულა.

გერმანიისთვის უფრო დიდი შეიძლება აღმოჩნდეს არა ფინანსური, არამედ პოლიტიკური ფასი. პოლონეთი ევროკავშირის ერთ-ერთი უმსხვილესი წევრი, გერმანიის მნიშვნელოვანი სავაჭრო პარტნიორი და NATO-ს აღმოსავლეთ ფლანგის საკვანძო სახელმწიფოა. „შპიგელის“ შეფასებით, დროული ჰუმანიტარული შეთანხმება გააძლიერებდა ორ ქვეყანას შორის ნდობას და შეამცირებდა ისტორიული საკითხის შიდა პოლიტიკური მიზნებისთვის გამოყენების შესაძლებლობას. გადახდის შემდგომი გადავადება კი ნიშნავს, რომ ყოველწლიურად ნაკლები მსხვერპლი მოასწრებს დახმარების მიღებას, რაც მომავალში გერმანიისთვის მორალურ და რეპუტაციულ დანაკარგს ზრდის.

საბოლოოდ, სადავო €100 მილიონი გერმანიის ბიუჯეტისთვის მართვადი ხარჯია, მაგრამ გადაწყვეტილების დრო გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს. კომპენსაციის არსი მხოლოდ თანხა აღარ არის, მთავარი კითხვაა, მოასწრებს თუ არა გერმანია პასუხისმგებლობის სიმბოლური აღიარების რეალურ დახმარებად გარდაქმნას მანამდე, სანამ დახმარების მიმღებები ჯერ კიდევ ცოცხლები არიან.

წყაროები: