თბილისში „რიყის დოქების“ დემონტაჟის გადაწყვეტილებას არქიტექტორების, ხელოვანებისა და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების წარმომადგენლების მწვავე შეფასებები მოჰყვა. ისინი გადაწყვეტილებას კულტურული და ურბანული მემკვიდრეობის განადგურებად აფასებენ, ხელისუფლების წარმომადგენლებს კი პოლიტიკური და ფინანსური მოტივებით მოქმედებაში ადანაშაულებენ.
თბილისის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურის სამსახურმა ტერიტორიის მფლობელ კომპანია „რიყე დომს“ ნაგებობის დემონტაჟზე თანხმობა 2026 წლის 25 ივნისს მისცა. შესაბამისი განაცხადი კომპანიამ მერიაში 7 აპრილს შეიტანა. არსებული ინფორმაციით, დანგრეული შენობის ადგილზე სასტუმრო კომპლექსის მოწყობა იგეგმება, თუმცა ახალი პროექტის დეტალები ამ დრომდე საჯაროდ წარმოდგენილი არ არის.
„რიყის დოქები“ იტალიელმა არქიტექტორმა მასიმილიანო ფუქსასმა დააპროექტა. ობიექტი თავდაპირველად საკონცერტო დარბაზისა და საგამოფენო ცენტრის ფუნქციით უნდა ამოქმედებულიყო. მშენებლობა 2011 წელს დაიწყო, სახელმწიფო ბიუჯეტს კი 75 მილიონი ლარი დაუჯდა. შენობა და მისი მიმდებარე ტერიტორია 14 591 კვადრატულ მეტრს მოიცავს.
„რიყის დოქების“ ავტორი, ცნობილი იტალიელი არქიტექტორი მასიმილიანო ფუკსასი, შენობის დაგეგმილ დემონტაჟს „სიგიჟეს“ უწოდებს. მისი თქმით, ეს კულტურისთვის შექმნილი სივრცე იყო, სადაც მუსიკალური, საგამოფენო და საზოგადოებრივი ღონისძიებები უნდა გამართულიყო. არქიტექტორი ამბობს, რომ გადაწყვეტილების შესახებ ოფიციალურად არავინ დაკავშირებია და მის მიერ შეთავაზებულ ალტერნატიულ გზებსაც პასუხი არ მოჰყოლია. ფუკსასის შეფასებით, საზოგადოებრივი თანხებით აშენებული კულტურული ობიექტის კერძო ინტერესების გამო განადგურება აბსურდულია.
პროფესორი ქეთი ქურდოვანიძე დემონტაჟის გადაწყვეტილებას ისტორიული მეხსიერების წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებად აფასებს. მისი თქმით, ხელისუფლებები, რომლებიც წარსულთან კავშირის გაწყვეტას ცდილობენ, ხშირად კულტურული და არქიტექტურული ნიშნების განადგურებით იწყებენ.
„ეს არის მეხსიერების წაშლა“, — ამბობს ქურდოვანიძე და გადაწყვეტილებას დასავლური კულტურის წინააღმდეგ მიმართული უფრო ფართო პროცესის ნაწილად მიიჩნევს.
მსგავსი პოზიცია აქვს რეჟისორ ბესო სოლომონაშვილსაც. ის „რიყის დოქების“ დემონტაჟს 1930-იან წლებში მარჯანიშვილის მოედანზე გერმანული კირხეს დანგრევას ადარებს. მისი შეფასებით, ორივე შემთხვევაში მიზანი იმ სამყაროსთან კავშირის გაქრობაა, რომელსაც მოქმედი ხელისუფლება უპირისპირდება.
სოლომონაშვილი ამბობს, რომ დასავლურ კულტურასთან კავშირების წაშლა თანდათან, ნაბიჯ-ნაბიჯ მიმდინარეობს და „რიყის დოქების“ შემდეგ მსგავსი გადაწყვეტილებები შესაძლოა სხვა ობიექტებსაც შეეხოს.
ხელოვნებათმცოდნე თამარ ამაშუკელი შენობის პირდაპირ დანგრევას ეწინააღმდეგება და მიიჩნევს, რომ ქალაქის ხელისუფლებას ნაგებობის გადატანის შესაძლებლობა უნდა განეხილა. მისი თქმით, ცნობილ იტალიელ არქიტექტორთან დაკავშირებული შენობის შენარჩუნება შესაძლებელი იქნებოდა, შესაბამისი პოლიტიკური ნებისა და ქალაქის მხრიდან ჩართულობის შემთხვევაში.
ამაშუკელი ყურადღებას მიწის საკითხზეც ამახვილებს. მისი შეფასებით, შენობასთან ერთად კერძო ინვესტორის ხელში პრაქტიკულად რიყის პარკის ნაწილიც გადადის. შედეგად, საზოგადოებრივი სივრცის მნიშვნელოვანი ტერიტორია კერძო კომერციული ობიექტის მშენებლობას შეიძლება დაეთმოს.
არქიტექტორი და ურბანისტი ანი ბიბილაშვილი გადაწყვეტილებას „პოლიტიკურ რევანშს“ უწოდებს და მას საშიშ პრეცედენტად აფასებს. მისი თქმით, ქალაქის არქიტექტურული სახე ერთი ხელისუფლების ან პოლიტიკური თაობის საკუთრება არ არის.
ბიბილაშვილის განცხადებით, ქალაქს სხვადასხვა ეპოქა და საზოგადოება ქმნის, ამიტომ პოლიტიკური ნიშნით შენობების დემონტაჟი არა მხოლოდ კონკრეტული არქიტექტურული ობიექტის, არამედ ისტორიის ნაწილის წაშლის მცდელობაა. მან დემონტაჟის წინააღმდეგ პეტიციაც შეადგინა, რომელიც როგორც ქართულ, ისე საერთაშორისო არქიტექტურულ საზოგადოებას მიემართება.
„სამოქალაქო მონაწილეობის ცენტრის“ დამფუძნებელი ირაკლი აბესაძე აცხადებს, რომ დემონტაჟზე პასუხისმგებლობა მხოლოდ კერძო მესაკუთრეს არ უნდა დაეკისროს. მისი თქმით, ინვესტორი ნაგებობის დანგრევას საქართველოს მთავრობის შესაბამისი გადაწყვეტილების გარეშე ვერ შეძლებდა.
„ეს არის ხელისუფლების გადაწყვეტილება და არა კერძო ინვესტორის“, — აცხადებს აბესაძე. მისი მტკიცებით, მთავრობამ ინვესტორს დემონტაჟისა და ადგილზე სასტუმროს აშენების შესაძლებლობა მისცა, ამიტომ ხელისუფლება პასუხისმგებლობას კერძო კომპანიის გადაწყვეტილებად ვერ წარმოაჩენს.
აბესაძე გარიგებაში შესაძლო კორუფციულ ნიშნებზეც საუბრობს და მიიჩნევს, რომ მიწის გასხვისებისა და შემდგომი საინვესტიციო პროცესის კანონიერება მომავალში გამოძიების საგანი უნდა გახდეს. ეს ბრალდებები მისი შეფასებაა და წარმოდგენილ მასალებში დამოუკიდებლად დადასტურებული არ არის.
კორუფციის მკვლევარი და კოალიცია „ცვლილებისთვის“ წევრი ბესო დონაძე დემონტაჟს ერთი სიტყვით — „ვანდალიზმად“ აფასებს. მისი განცხადებით, ნაგებობას 2012 წლის შემდეგ შეგნებულად არ მიეცა ფუნქციური დატვირთვა, მოგვიანებით კი ის დაბალ ფასად გაიყიდა და რამდენჯერმე შეიცვალა მფლობელი.
დონაძე ამტკიცებს, რომ შენობის გასხვისებით ხელისუფლებასთან დაკავშირებულმა პირებმა ფინანსური სარგებელი მიიღეს, ხოლო პოლიტიკურმა გუნდმა — პოლიტიკური დივიდენდი. ეს განცხადებებიც დონაძის ბრალდებებს წარმოადგენს და მოყვანილ სტატიებში მათი დამადასტურებელი ოფიციალური გამოძიების შედეგები წარმოდგენილი არ არის.
„რიყის დოქების“ დემონტაჟის გარშემო მიმდინარე დისკუსია მხოლოდ ერთი შენობის არქიტექტურულ ღირებულებას აღარ ეხება. საკითხი მოიცავს ქალაქის ისტორიული მეხსიერების, საჯარო სივრცის გასხვისების, სახელმწიფო ქონების მართვისა და პოლიტიკური გადაწყვეტილებების კულტურულ მემკვიდრეობაზე გავლენის თემებს.
ხელოვანები და არქიტექტორები ნაგებობის შენარჩუნებას ან ალტერნატიულ ტერიტორიაზე გადატანას ითხოვენ. მათ შორის დემონტაჟის შეჩერების მოთხოვნა თავად Studio Fuksas-მაც გაავრცელა.
ცნობისთვის, „რიყის დოქები“, რომლის ოფიციალური სახელწოდებაა რიყის პარკის მუსიკალური თეატრი და საგამოფენო დარბაზი, თბილისში, მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე მდებარეობს. კომპლექსი ცნობილმა იტალიელმა არქიტექტორებმა მასიმილიანო და დორიანა ფუქსასებმა დააპროექტეს. პროექტის კონცეფცია 2010 წელს შეიქმნა, სატენდერო ეტაპი კი 2011 წელს დაიწყო.
შენობა ორი ერთმანეთთან დაკავშირებული, მილის მსგავსი მოცულობისგან შედგება, რის გამოც მას საზოგადოებამ „რიყის დოქები“ შეარქვა. ერთი ნაწილი 566-მაყურებლიან მუსიკალურ თეატრად იყო გათვლილი, მეორე კი საგამოფენო სივრცედ. კომპლექსში ასევე უნდა განთავსებულიყო კაფეტერია, საკონცერტო ტექნიკისა და დამხმარე მომსახურების სივრცეები.
მშენებლობა ძირითადად 2012 წლისთვის დასრულდა, თუმცა ხელისუფლების შეცვლის შემდეგ პროექტი აღარ გახსნილა და თავდაპირველი ფუნქციით არასდროს ამოქმედებულა. შენობის მშენებლობაზე, გავრცელებული მონაცემებით, დაახლოებით 75 მილიონი ლარი დაიხარჯა. მომდევნო წლებში კომპლექსი უფუნქციოდ და დაუმთავრებელ მდგომარეობაში დარჩა.
სახელმწიფომ ობიექტის გაყიდვა 2020 წელს დაიწყო. თავდაპირველად მისი საწყისი ფასი 95 მილიონი ლარი იყო, თუმცა რამდენიმე უშედეგო აუქციონის შემდეგ ფასი თანდათან შემცირდა. საბოლოოდ, 2022 წლის მარტში კომპლექსი და მიმდებარე ტერიტორია მეშვიდე მცდელობაზე 10 მილიონ 20 ათას ლარად გაიყიდა.
წლების განმავლობაში „რიყის დოქები“ თბილისის ერთ-ერთ ყველაზე სადავო არქიტექტურულ ობიექტად რჩებოდა. ნაწილი მას ქალაქის ისტორიულ გარემოსთან შეუსაბამო ნაგებობად მიიჩნევდა, არქიტექტორებისა და ხელოვნებათმცოდნეების ნაწილი კი თანამედროვე თბილისის მნიშვნელოვან არქიტექტურულ ნიმუშად და მსოფლიოში აღიარებული არქიტექტორების ნამუშევრად აფასებდა.
2026 წელს თბილისის არქიტექტურის სამსახურმა კერძო მესაკუთრეს კომპლექსის დემონტაჟის ნებართვა მისცა. გადაწყვეტილებამ არქიტექტორების, ხელოვანებისა და საზოგადოების ნაწილის პროტესტი გამოიწვია, რის შედეგადაც „რიყის დოქების“ ისტორია კვლავ კულტურული მემკვიდრეობის, საჯარო სივრცისა და სახელმწიფო ქონების მართვის შესახებ მწვავე დისკუსიის ცენტრში აღმოჩნდა.
