რუსეთმა დიზელის ექსპორტი 31 ივლისამდე შეაჩერა და შიდა დეფიციტის შესავსებად საწვავის იმპორტის ზრდა დაიწყო. გადაწყვეტილება ვიცე-პრემიერმა ალექსანდრ ნოვაკმა მას შემდეგ გამოაცხადა, რაც უკრაინულმა დრონებმა რამდენიმე მსხვილი ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის მუშაობა შეაფერხა, რუსეთის რეგიონებში კი საწვავის დეფიციტი, რიგები და ფასების მკვეთრი ზრდა დაფიქსირდა. ქვეყანა, რომელიც მსოფლიოში დიზელის მეორე უმსხვილესი ექსპორტიორია, ახლა საკუთარი სეზონური მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ბელარუსიდან, ყაზახეთიდან და ინდოეთიდან საწვავის მიწოდებას ზრდის.

რუსეთის მთავრობის გადაწყვეტილება დიზელის მწარმოებლებსაც მოიცავს, თუმცა გამონაკლისი გავრცელდება წინასწარ გაფორმებული მთავრობათაშორისი შეთანხმებებით გათვალისწინებულ მიწოდებებზე, მათ შორის მონღოლეთისთვის განკუთვნილ ექსპორტზე. შეზღუდვის მოქმედების ვადა ამ ეტაპზე 31 ივლისია, თუმცა მისი გაგრძელება დამოკიდებული იქნება გადამამუშავებელი საწარმოების აღდგენის ტემპსა და შიდა ბაზარზე არსებულ მდგომარეობაზე. ინდუსტრიის წყაროები მდგომარეობის გაუმჯობესებას ივლისის მეორე ნახევარში ელიან, იმ პირობით, რომ ქარხნებზე ახალი მასშტაბური თავდასხმები არ განხორციელდება.

რუსეთის მთავარი პრობლემა ნედლი ნავთობის ნაკლებობა კი არა, მისი საწვავად გადამუშავების შემცირებული შესაძლებლობაა. Reuters-ის გამოთვლით, ივლისის დასაწყისში ქვეყანაში ბენზინის წარმოება სეზონური მოთხოვნის მხოლოდ დაახლოებით 65%-ს ფარავდა. დღიური მოხმარება 115 ათასიდან 120 ათას ტონამდეა, ხოლო დეფიციტი 40 ათასიდან 45 ათას ტონამდე აღწევს. ივნისში დანაკლისი მოთხოვნის დაახლოებით 25% იყო, რაც მიუთითებს, რომ ვითარება რამდენიმე კვირაში მნიშვნელოვნად გაუარესდა. ფუნქციონირება შეაჩერეს ან შეამცირეს ისეთმა მსხვილმა საწარმოებმა, როგორებიცაა ნიჟნი-ნოვგოროდის NORSI, ომსკისა და სარატოვის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნები.

დანაკლისის ნაწილობრივ შესავსებად ბელარუსიდან რუსეთში დღიურად დაახლოებით 6 ათასი ტონა ბენზინი შედის. ყაზახეთი ივლისსა და აგვისტოში რუსეთისთვის 50 ათასი ტონის მიწოდებას დათანხმდა, ხოლო ინდუსტრიაში არსებული მონაცემებით, რუსეთმა ინდოეთიდან ბენზინის საზღვაო იმპორტიც დაიწყო. თუმცა მხოლოდ ბელარუსისა და ყაზახეთის ცნობილი მოცულობები რუსეთის დღიური დეფიციტის მცირე ნაწილს ფარავს, ამიტომ ბაზრის სტაბილიზაციისთვის გადამწყვეტი მაინც შიდა გადამამუშავებელი სიმძლავრეების აღდგენაა.

დეფიციტი უკვე აისახა საცალო ბაზარზე. ივნისის ბოლოს რუსეთის დამოუკიდებელ ბენზინგასამართ სადგურებზე საწვავის ფასი პირველად გადასცდა ლიტრზე 100 რუბლს, ცალკეულ ადგილებში კი 120-140 რუბლამდე გაიზარდა. დიდი ნავთობკომპანიების ქსელებში AI-92 ტიპის ბენზინი დაახლოებით 63-66 რუბლი, AI-95 კი 70-73 რუბლი ღირდა, რადგან კომპანიები ფასების ზრდას ინფლაციის ფარგლებში შენარჩუნების შესახებ ხელისუფლებასთან არსებულ არაფორმალურ შეთანხმებას იცავდნენ. რეგულირებულ და საბაზრო ფასებს შორის სხვაობამ იაფ სადგურებზე მარაგების სწრაფი ამოწურვა და მიწოდების პერიოდული შეჩერება გამოიწვია.

საწვავის გაძვირებას რუსეთის ეკონომიკისთვის პირდაპირი ინფლაციური ეფექტი აქვს. დიზელი გამოიყენება სატვირთო გადაზიდვებში, სოფლის მეურნეობაში, მშენებლობასა და სამრეწველო წარმოებაში, ამიტომ მისი დეფიციტი ლოგისტიკისა და პროდუქციის თვითღირებულებას ზრდის. ზეწოლა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მოსავლის აღების სეზონზე, როდესაც აგროსექტორში საწვავის მოხმარება მატულობს. რუსეთის ხელისუფლებაც აღიარებს, რომ სოფლის მეურნეობის უწყვეტი მომარაგება კრიტიკულია, რადგან საწვავის ნაკლებობამ შეიძლება მოსავლის აღება გააძვიროს ან შეაფერხოს.

ექსპორტის შეჩერება რუსეთის კომპანიებს უცხოური შემოსავლების ნაწილსაც აკარგვინებს. ივლისის პირველ ათ დღეში რუსეთის დიზელისა და გაზოილის საზღვაო ექსპორტი დღეში მხოლოდ 234 ათასი ბარელი იყო, ივნისში 400 ათასი, ხოლო 2025 წლის საშუალო მაჩვენებელი 817 ათას ბარელს აღწევდა. თუ ექსპორტი 31 ივლისამდე პრაქტიკულად შეჩერებული დარჩება, 2025 წლის საშუალო ტემპთან შედარებით თვის დარჩენილ ნაწილში ბაზარს დაახლოებით 17 მილიონ ბარელამდე რუსული პროდუქტი შეიძლება დააკლდეს. ეს არის საორიენტაციო მოცულობრივი შედარება და არა რუსეთის ზუსტი ფინანსური დანაკარგი, რადგან საბოლოო შედეგი დამოკიდებული იქნება გამონაკლისებზე, რეალიზაციის ფასზე, ტრანსპორტირების ხარჯებსა და ექსპორტის ფაქტობრივ მოცულობაზე.

ფინანსური ეფექტის ზუსტად დათვლა ამ ეტაპზე შეუძლებელია, თუმცა მასშტაბის საჩვენებლად შეიძლება სცენარული შეფასება გაკეთდეს. 17 მილიონი ბარელი დიზელის პირობითად ბარელზე 100 დოლარად შეფასების შემთხვევაში დაახლოებით 1.7 მილიარდი დოლარის მთლიანი გაყიდვების მოცულობას შეესაბამება, ხოლო 150 დოლარის პირობებში დაახლოებით 2.6 მილიარდ დოლარს. ეს არ არის ბიუჯეტის წმინდა დანაკარგი, რადგან მთლიანი შემოსავალი არ უდრის მოგებას ან გადასახადს და რუსეთის ექსპორტი შეზღუდვამდეც უკვე შემცირებული იყო. შესაბამისად, სანდო დასკვნა მხოლოდ ისაა, რომ ექსპორტის აკრძალვა ამცირებს კომპანიების სავალუტო შემოსავლებს და ბიუჯეტში ნავთობპროდუქტების სექტორიდან შესაძლო საგადასახადო შემოდინებას.

რუსეთის შიდა კრიზისმა საერთაშორისო ბაზარზეც სწრაფი რეაქცია გამოიწვია. ექსპორტის აკრძალვის გამოცხადების შემდეგ აშშ-ის დაბალგოგირდიანი დიზელის ფიუჩერსები ერთ დღეში 11%-ით, ბარელზე 154 დოლარამდე გაიზარდა, ხოლო ევროპული გაზოილის Brent-ის ნავთობთან ფასთა სხვაობამ რეკორდულ, ბარელზე 60.77 დოლარს მიაღწია. Sparta Commodities-ის ანალიტიკოს აბჰიშეკ კუმარის შეფასებით, შეზღუდვა უკიდურესად არახელსაყრელ დროს დაწესდა, რადგან ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე დაძაბულობამ და დაბალმა მარაგებმა გლობალური ბაზარი მანამდეც შეავიწროვა.

რუსული პროდუქტის ნაკლებობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია თურქეთისა და ბრაზილიისთვის, რომლებიც რუსეთის საწვავის მსხვილ მომხმარებლებად რჩებიან. მათ ახლა ალტერნატიული ტვირთებისთვის ევროპელ და სხვა იმპორტიორებთან კონკურენცია მოუწევთ, მათ შორის აშშ-ის ბაზარზე. FGE NexantECA-ს ნავთობგადამუშავების მიმართულების ხელმძღვანელის, ქილინ ტამის შეფასებით, ამერიკიდან ლათინურ ამერიკაში გადამისამართებული ყოველი ბარელი ევროპისთვის ხელმისაწვდომ მიწოდებას ამცირებს, მაშინ როდესაც აშშ-სა და ჩრდილო-დასავლეთ ევროპის დიზელის მარაგები სეზონურ ისტორიულ დონეებზე დაბალია.

ამავე დროს, დაზიანებული გადამამუშავებელი სიმძლავრეების გამო რუსეთი იძულებულია უცხოეთში მეტი ნედლი ნავთობი გაიტანოს. ივნისში დასავლეთის პორტებიდან ნავთობის ექსპორტი გაიზარდა, რადგან კომპანიებს მოპოვებული ნედლეულის ქვეყნის შიგნით სრულად გადამუშავება აღარ შეეძლოთ. ეს რუსეთს რაოდენობრივად მეტი ნავთობის ექსპორტისკენ უბიძგებს, მაგრამ ჭარბი მიწოდება Urals-ის ფასზე ზეწოლას აძლიერებს და უფრო მაღალი დამატებული ღირებულების მქონე დიზელისა და ბენზინის გაყიდვებს ამცირებს.

საბოლოოდ, რუსეთის გადაწყვეტილება დროებითი სავაჭრო შეზღუდვა აღარ არის და ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის სისტემურ მოწყვლადობაზე მიუთითებს. რუსეთს ნავთობის მოპოვება შეუძლია, მაგრამ მისი საწვავად გარდაქმნა, შიდა ბაზარზე განაწილება და სტაბილურ ფასად მიწოდება სულ უფრო რთულდება. მოკლევადიან პერიოდში იმპორტი და ექსპორტის აკრძალვა დეფიციტს ნაწილობრივ შეამსუბუქებს, თუმცა პრობლემის გრძელვადიანი გადაწყვეტა დამოკიდებულია დაზიანებული ქარხნების აღდგენაზე. მანამდე კრიზისის ღირებულებას ერთდროულად გადაიხდიან რუსეთის მომხმარებლები, საწვავის მწარმოებლები, სახელმწიფო ბიუჯეტი და გლობალური დიზელის ბაზარი.

წყაროები