ფოთი, რომელიც საქართველოს ერთ-ერთ მთავარ სატრანზიტო და ლოგისტიკურ ცენტრად ითვლება, ბოლო წლებში სულ უფრო ხშირად ხდება დისკუსიის საგანი არა მხოლოდ ეკონომიკური მნიშვნელობის, არამედ გავლენიანი ბიზნესჯგუფებისა და პოლიტიკური კავშირების კონტექსტშიც. „საერთაშორისო გამჭვირვალობა — საქართველოს“ ახალმა კვლევამ, რომელიც „ბათუმელებმა“ გააშუქა, კიდევ ერთხელ წამოწია კითხვა — ვინ აკონტროლებს რეალურად ფოთის სტრატეგიულ ეკონომიკურ სექტორებს და რამდენად თანაბრად ნაწილდება ქვეყანაში ეკონომიკური რესურსები.
კვლევა ეხება ოთხ ძირითად მიმართულებას: შავი ზღვის თევზჭერის სექტორს, საზღვაო ინფრასტრუქტურასა და ტერმინალებს, სამშენებლო და ინფრასტრუქტურულ ბიზნესს, ასევე კვების პროდუქტების წარმოებას. ორგანიზაციის შეფასებით, ამ სექტორებში განსაკუთრებული გავლენა აქვთ რამდენიმე ფინანსურ და პოლიტიკურ ჯგუფს, რომლებიც ერთმანეთთან ბიზნეს, ნათესაურ ან პოლიტიკურ კავშირებში არიან.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა თევზჭერის სექტორს. კვლევის მიხედვით, შავ ზღვაში თევზჭერის ექსკლუზიური ლიცენზიები მხოლოდ ხუთ კომპანიას აქვს, ხოლო ამ კომპანიების წარმომადგენლებმა მმართველი პარტიის სასარგებლოდ ჯამში 1.4 მილიონ ლარზე მეტი გაიღეს. ორგანიზაციის შეფასებით, ლიცენზიების 2036 წლამდე აუქციონის გარეშე გაგრძელება კითხვის ნიშნებს აჩენს როგორც კონკურენციის, ისე სახელმწიფო რესურსების მართვის კუთხით.
კვლევაში ფიგურირებენ მოქმედი და ყოფილი მაღალჩინოსნები, პარლამენტის წევრები, მსხვილი ბიზნესმენები და ლოგისტიკური სექტორის წარმომადგენლები. საუბარია ისეთ სფეროებზე, როგორიცაა პორტები, სატერმინალო ბიზნესი, ნავთობპროდუქტები, მარცვლეულის გადამუშავება და სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურა. დოკუმენტში განსაკუთრებული აქცენტი კეთდება იმაზე, რომ ბიზნესჯგუფების ნაწილი პოლიტიკურ დონაციებთან ერთად სახელმწიფოსგან იღებდა საგადასახადო შეღავათებს, ექსკლუზიურ ლიცენზიებს ან სხვა პრივილეგიებს.
ანალიტიკოსების შეფასებით, საქმე მხოლოდ ფოთს არ ეხება. მათი თქმით, კვლევა რეალურად აჩვენებს საქართველოს ეკონომიკის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას — რამდენად კონკურენტულია სტრატეგიული სექტორები და არსებობს თუ არა რეალური ბალანსი ბიზნესსა და პოლიტიკურ გავლენებს შორის.
ეკონომისტების ნაწილი აღნიშნავს, რომ ლოგისტიკა, პორტები, თევზჭერა და ტერმინალები ბუნებრივად მაღალკონცენტრირებული სექტორებია, რადგან ამ მიმართულებებს დიდი კაპიტალი, ინფრასტრუქტურა და საერთაშორისო კავშირები სჭირდება. მათი შეფასებით, ასეთ ბაზრებზე რამდენიმე მსხვილი მოთამაშის არსებობა ავტომატურად არ ნიშნავს კორუფციულ რისკს.
თუმცა, კონკურენციის სპეციალისტებისა და არასამთავრობო სექტორის ნაწილი ფიქრობს, რომ პრობლემა სწორედ სახელმწიფოსა და კერძო ინტერესების გადაკვეთის ზონაში ჩნდება. მათი შეფასებით, როდესაც კონკრეტული კომპანიები ერთდროულად იღებენ ექსკლუზიურ ლიცენზიებს, საგადასახადო შეღავათებს და პარალელურად მსხვილ პოლიტიკურ დონაციებს აკეთებენ, ეს აჩენს განცდას, რომ ეკონომიკური რესურსები თანაბრად არ ნაწილდება.
კვლევაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს ფოთის პორტისა და ტერმინალების თემასაც. ანალიტიკოსები აღნიშნავენ, რომ ფოთი საქართველოსთვის არა მხოლოდ რეგიონული ეკონომიკური ცენტრი, არამედ სტრატეგიული გეოპოლიტიკური წერტილია. შუა დერეფნის მნიშვნელობის ზრდასთან ერთად, შავი ზღვის პორტებზე კონტროლი სულ უფრო მნიშვნელოვანი ხდება როგორც ბიზნესისთვის, ისე პოლიტიკური გავლენებისთვის.
სპეციალისტების შეფასებით, სწორედ ამიტომ იზრდება ინტერესიც ფოთის ეკონომიკური აქტივების მიმართ. ბოლო წლებში საქართველოზე გამავალი სატრანზიტო ტვირთების ზრდამ პორტების, ლოგისტიკისა და სატერმინალო ბიზნესის ღირებულება მნიშვნელოვნად გაზარდა. ამ ფონზე კი სტრატეგიული სექტორების გარშემო პოლიტიკური გავლენების არსებობა დამატებით კითხვებს აჩენს.
კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე ნაწილი საგადასახადო შეთანხმებებს ეხება. ორგანიზაციის მიხედვით, კონკრეტულ კომპანიებს მილიონობით ლარის დავალიანება შეუმცირდათ, რაც კრიტიკოსების შეფასებით, სახელმწიფოსა და ბიზნესს შორის პრივილეგირებული ურთიერთობების შესაძლო ნიშნად შეიძლება ჩაითვალოს.
მეორე მხრივ, ხელისუფლების მხარდამჭერი ეკონომისტების ნაწილი აღნიშნავს, რომ მსხვილი ბიზნესისთვის გარკვეული საგადასახადო მექანიზმები და სტიმულები ეკონომიკური პოლიტიკის ნაწილია და მსგავსი პრაქტიკა სხვადასხვა ქვეყანაში გამოიყენება ინვესტიციებისა და სამუშაო ადგილების შესანარჩუნებლად.
თუმცა, სპეციალისტების ნაწილი ფიქრობს, რომ საქართველოში მთავარი პრობლემა არა თავად ბიზნესის სიძლიერე, არამედ ინსტიტუციური გამჭვირვალობის სუსტობაა. მათი შეფასებით, როდესაც სახელმწიფო გადაწყვეტილებების მიღების პროცესი დახურულია, საზოგადოებაში ავტომატურად ჩნდება ეჭვი, რომ სტრატეგიული სექტორები გავლენიან ჯგუფებს შორის ნაწილდება.
ექსპერტები ასევე აღნიშნავენ, რომ ფოთის ეკონომიკური გავლენა მომავალ წლებში კიდევ უფრო გაიზრდება, განსაკუთრებით თუ შუა დერეფანი და აზია-ევროპის სატრანზიტო მარშრუტები კიდევ უფრო აქტიური გახდება. სწორედ ამიტომ, კონკურენციის, გამჭვირვალობის და სახელმწიფო ინტერესების დაცვის საკითხი ქვეყნის ეკონომიკური უსაფრთხოების ნაწილადაც განიხილება.
საბოლოოდ, „საერთაშორისო გამჭვირვალობა — საქართველოს“ კვლევა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ფოთი მხოლოდ პორტი ან რეგიონული ქალაქი აღარ არის. ის უკვე იქცა სივრცედ, სადაც ერთმანეთს კვეთს ბიზნესი, პოლიტიკა, ლოგისტიკა, საერთაშორისო ტრანზიტი და ძალაუფლების ეკონომიკა. სწორედ ამიტომ, მთავარი კითხვა დღეს უკვე მხოლოდ ის აღარ არის, ვინ ფლობს კონკრეტულ კომპანიებს. მთავარი კითხვაა, რამდენად გამჭვირვალედ და კონკურენტულად იმართება ქვეყნის სტრატეგიული ეკონომიკური სექტორები.
წყაროები:
- https://batumelebi.netgazeti.ge/news/617384/
- https://transparency.ge
- https://bm.ge
- https://commersant.ge
- https://forbes.ge
- https://geostat.ge
- https://mof.ge
