იაფი საწვავის პოლიტიკის დასასრული ევროპაში, რატომ ხსნის პოლონეთი ფასების კონტროლს და რატომ ელოდება ბუნდესბანკი ძვირი ნავთობის ხანგრძლივ ეპოქას?

პოლონეთის გადაწყვეტილება, ზაფხულში საწვავის ფასებზე დროებითი კონტროლი და საგადასახადო შეღავათები დაასრულოს, მხოლოდ შიდა საბიუჯეტო ნაბიჯი არ არის. ეს არის სიგნალი, რომ ევროპული მთავრობები ენერგეტიკული შოკის მართვის ახალ ეტაპზე გადადიან. ერთი მხრივ, ვარშავა აცხადებს, რომ ახლო აღმოსავლეთში კონფლიქტის ჩაცხრობასა და საწვავის ფასების სტაბილიზაციას ელოდება, მეორე მხრივ, ევროპის ცენტრალური ბანკის ერთ-ერთი გავლენიანი ფიგურა, ბუნდესბანკის პრეზიდენტი იოახიმ ნაგელი აფრთხილებს, რომ ნავთობის მაღალი ფასები, შესაძლოა, კონფლიქტის დასრულების შემდეგაც დიდხანს შენარჩუნდეს.

პოლონეთის პრემიერ-მინისტრ დონალდ ტუსკის განცხადებით, ქვეყანამ კრიზისის პერიოდში ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი საწვავის ფასი შეინარჩუნა, თუმცა ამ ზაფხულს ეს პროგრამა დასრულდება. Reuters-ის ცნობით, პოლონეთმა მარტში საწვავზე დღგ 23%-დან 8%-მდე შეამცირა, აქციზი ევროკავშირის მინიმალურ დონემდე დაიყვანა და საწვავის მაქსიმალური ფასების მექანიზმი აამოქმედა. ივნისის ბოლოს ჩათვლით პოლონეთი ინარჩუნებს დღგ-ის შემცირებულ განაკვეთსა და ფასების ლიმიტს, თუმცა აქციზის შემცირება აღარ გაგრძელდა.

ეს გადაწყვეტილება აჩვენებს მთავარ დილემას, რომლის წინაშეც დღეს ევროპის მთავრობები დგანან. საწვავის სუბსიდირება ან გადასახადების შემცირება მოკლევადიანად ამცირებს ზეწოლას მომხმარებელზე და ბიზნესზე, მაგრამ ბიუჯეტს მნიშვნელოვანი შემოსავლებისგან აცლის. პოლონეთში ეკონომისტების შეფასებით, თუ საწვავზე დღგ-ის შემცირება და აქციზის მინიმალურ დონემდე დაწევა აპრილიდან ივნისამდე იმოქმედებდა, მისი ფისკალური ღირებულება დაახლოებით მშპ-ის 0.1% იქნებოდა. IMF-ის 2026 წლის შეფასებით, პოლონეთის ნომინალური მშპ დაახლოებით 1.13 ტრილიონი დოლარია. ამ საფუძველზე 0.1% დაახლოებით 1.13 მილიარდ დოლარს უდრის. ეს არ არის ზუსტი საბიუჯეტო ხარჯი, რადგან რეალური ეფექტი ზლოტის კურსზე, მოხმარებაზე, იმპორტის მოცულობაზე და ფასების სტრუქტურაზეა დამოკიდებული, თუმცა მასშტაბი კარგად აჩვენებს, რატომ ცდილობს მთავრობა დროებითი პროგრამის დასრულებას.

პოლონეთის შემთხვევაში საკითხი კიდევ უფრო მგრძნობიარეა, რადგან ქვეყანას უკვე მაღალი ბიუჯეტური დეფიციტი აქვს. ევროკომისიის გაზაფხულის პროგნოზით, პოლონეთის ეკონომიკა 2026 წელს 3.5%-ით გაიზრდება, თუმცა ინფლაცია 3.6%-მდე მოიმატებს, ხოლო ბიუჯეტის დეფიციტი მშპ-ის 6.5%-ს მიაღწევს. ასეთ პირობებში საწვავის ფასების ხელოვნურად დაბალ დონეზე შენარჩუნება პოლიტიკურად მომგებიანია, მაგრამ ფისკალურად ძვირი. სწორედ ამიტომ, ვარშავის გადაწყვეტილება შეიძლება ჩაითვალოს მცდელობად, შეამციროს ბიუჯეტზე ზეწოლა მანამდე, სანამ დროებითი ღონისძიებები მუდმივ ხარჯად გადაიქცევა.

თუმცა პოლონური ოპტიმიზმი სრულად არ ემთხვევა გერმანული ცენტრალური ბანკის შეფასებას. ბუნდესბანკის პრეზიდენტი იოახიმ ნაგელი ამბობს, რომ ირანში ომის სწრაფად დასრულების შემთხვევაშიც კი ნავთობის ფასები, სავარაუდოდ, დიდხანს დარჩება მაღალი. მისი შეფასებით, ევროპა შეიძლება ვეღარ დაუბრუნდეს იმ ფასებსა და ეკონომიკურ პირობებს, რომლებიც ახლო აღმოსავლეთის კონფლიქტამდე არსებობდა. ამის მიზეზი მხოლოდ მიმდინარე სამხედრო რისკი არ არის. ენერგეტიკული ბაზრები უკვე შეიცვალა, მიწოდების ჯაჭვები გადაეწყო, რისკის პრემია გაიზარდა და კომპანიები მომავალი გაურკვევლობის ფასს დღევანდელ კონტრაქტებშიც ითვალისწინებენ.

აშშ-ის ენერგეტიკული ინფორმაციის ადმინისტრაციაც მსგავს სურათს ხატავს. EIA-ის ივნისის პროგნოზით, გლობალური ნავთობის მარაგები 2026 წლის მეორე კვარტალში დღეში საშუალოდ 6.3 მილიონი ბარელით შემცირდება, ხოლო Brent-ის ფასი ივნისსა და ივლისში საშუალოდ ბარელზე დაახლოებით 105 დოლარი იქნება. სააგენტო ხაზს უსვამს, რომ ფასები მაღალ დონეზე დარჩება მანამდე, სანამ გლობალური ნავთობის ნაკადები ნორმალურ მდგომარეობას არ დაუბრუნდება და მარაგები არ შეივსება. ეს ნიშნავს, რომ ფასების დამშვიდება მხოლოდ ცეცხლის შეწყვეტაზე არ იქნება დამოკიდებული. ბაზარს სჭირდება ფიზიკური მიწოდების აღდგენა, ლოგისტიკის სტაბილიზაცია და რეზერვების შევსება.

საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს აპრილის ანგარიშიც აჩვენებს, რომ ახლო აღმოსავლეთის ომმა გლობალური მოთხოვნის პროგნოზი მკვეთრად შეცვალა. IEA-ის შეფასებით, 2026 წელს ნავთობზე მოთხოვნა 80 ათასი ბარელით შემცირდება დღეში, რაც წინა პროგნოზთან შედარებით 730 ათასი ბარელით დაბალი მაჩვენებელია. სააგენტო წერს, რომ მეორე კვარტალში მოთხოვნის 1.5 მილიონი ბარელით შემცირება პანდემიის შემდეგ ყველაზე მკვეთრი ვარდნა იქნება. ეს უკვე მოთხოვნის განადგურების კლასიკური მაგალითია, როდესაც ფასები იმდენად იზრდება, რომ ეკონომიკა მოხმარების შემცირებით რეაგირებს.

მაკროეკონომიკური რისკიც მაღალია. მსოფლიო ბანკმა 2026 წლის გლობალური ზრდის პროგნოზი 2.5%-მდე შეამცირა და გააფრთხილა, რომ თუ ენერგომომარაგების შეფერხებები და ფინანსური ბაზრების დაძაბულობა გაღრმავდება, ზრდა შესაძლოა 1.3%-მდე დაეცეს. Reuters-ის მიხედვით, მსოფლიო ბანკის საბაზისო სცენარი Brent-ის საშუალო ფასს 2026 წელს 94 დოლარად ითვალისწინებს, ხოლო თუ ნავთობი 115 დოლარამდე ავა, გლობალური ინფლაცია 4.4%-მდე გაიზრდება და ეკონომიკური ზრდა 2.1%-მდე დაეცემა. ეს მონაცემები აჩვენებს, რომ საწვავის ფასი მხოლოდ ენერგეტიკული სექტორის პრობლემა არ არის. ის გავლენას ახდენს ტრანსპორტზე, ლოგისტიკაზე, საკვებზე, სამშენებლო მასალებზე, სამრეწველო წარმოებასა და საბოლოოდ მომხმარებლის მსყიდველუნარიანობაზე.

ევროპის ცენტრალური ბანკისთვის ეს განსაკუთრებით რთული გარემოა. თუ ნავთობის მაღალი ფასი ინფლაციას აძლიერებს, ცენტრალური ბანკი იძულებულია უფრო მკაცრი მონეტარული პოლიტიკა შეინარჩუნოს. ნაგელმა საპროცენტო განაკვეთების ზრდა „აუცილებელ“ ნაბიჯად შეაფასა, რაც ნიშნავს, რომ ენერგეტიკული შოკი შეიძლება პირდაპირ გადაიქცეს უფრო ძვირ კრედიტად ბიზნესისა და მოსახლეობისთვის. საწვავის ფასი იწყება ბენზინგასამართ სადგურზე, მაგრამ მთავრდება სესხის პროცენტში, ტრანსპორტირების ხარჯში, პროდუქტის ფასსა და ბიუჯეტის დეფიციტში.

პოლონეთის მაგალითი საქართველოსთვისაც საყურადღებოა. საქართველო ნავთობპროდუქტების იმპორტზეა დამოკიდებული, ამიტომ გლობალური ფასის ზრდა სწრაფად აისახება როგორც საწვავზე, ისე ტრანსპორტირებასა და სამომხმარებლო ფასებზე. თუ ევროპაში მთავრობები საგადასახადო შეღავათების შემცირებას დაიწყებენ, ეს ნიშნავს, რომ რეგიონულ ბაზარზე ფასების ხელოვნური შეკავების სივრცე ვიწროვდება. მცირე ეკონომიკებისთვის მთავარი გაკვეთილი ის არის, რომ ენერგეტიკული შოკის დროს დროებითი შეღავათი შეიძლება სოციალური სტაბილურობისთვის საჭირო იყოს, მაგრამ გრძელვადიანად ის ვერ ცვლის სტრუქტურულ პოლიტიკას, ენერგოეფექტიანობას, მარაგების მართვას, იმპორტის დივერსიფიკაციას და საზოგადოებრივი ტრანსპორტის გაძლიერებას.

საბოლოოდ, ტუსკისა და ნაგელის გზავნილები ერთმანეთს არ ეწინააღმდეგება, ისინი ერთი და იმავე კრიზისის ორ მხარეს აჩვენებს. პოლონეთის პრემიერი ამბობს, რომ სახელმწიფო ვერ შეინარჩუნებს ძვირადღირებულ დროებით სქემას უსასრულოდ. ბუნდესბანკის პრეზიდენტი კი აფრთხილებს, რომ ბაზარი შესაძლოა ძველ ნორმას აღარ დაუბრუნდეს. ევროპა შედის ენერგეტიკული პოლიტიკის ახალ ფაზაში, სადაც მთავრობებს მოუწევთ არჩევანი სწრაფ სოციალურ დახმარებას, ფისკალურ მდგრადობასა და ინფლაციის კონტროლს შორის. საწვავის ფასების კრიზისი აღარ არის მოკლე ეპიზოდი. ის ხდება ახალი ეკონომიკური რეალობის ნაწილი, სადაც ენერგია კვლავ განსაზღვრავს ბიუჯეტს, ბიზნესის ხარჯს და მოქალაქეების ყოველდღიურ ცხოვრებას.

წყაროები: