წყლის ფასი საქართველოში ერთი შეხედვით დაბალია, განსაკუთრებით მაშინ, როცა მას მეზობელ ქვეყნებსა და ევროპულ ბაზრებს შევადარებთ. თუმცა დაბალი ფასი ავტომატურად არ ნიშნავს დაბალ ხარჯს. პირიქით, წყალმომარაგების სექტორში მთავარი პრობლემა სწორედ ის არის, რომ მომხმარებლისთვის შედარებით ხელმისაწვდომი ტარიფი ხშირად ვერ ასახავს ქსელის მოვლის, ამორტიზებული მილების ჩანაცვლების, წყლის დანაკარგების შემცირების, წყალარინების სისტემის განახლებისა და ახალი ინფრასტრუქტურის რეალურ ღირებულებას. ამიტომ წყლის ფასი დღეს მხოლოდ სოციალური საკითხი აღარ არის. ის ბიზნესის ხარჯის, ინფრასტრუქტურული ინვესტიციის, ქალაქების განვითარების, ტურიზმის, წარმოების და სახელმწიფო ფინანსების თემად იქცა.
BPN-ის მიერ გამოქვეყნებული მონაცემებით, 1.5 ლიტრიანი ბოთლის წყლის საშუალო ფასი საქართველოში დაახლოებით 0.68 აშშ დოლარია. მეზობელ ქვეყნებში სურათი განსხვავებულია: სომხეთში ფასი დაახლოებით 0.74 დოლარია, რუსეთში 0.86 დოლარი, თურქეთში 0.63 დოლარი, ხოლო აზერბაიჯანში 0.61 დოლარი. ეს მონაცემი აჩვენებს საცალო ბაზრის სურათს, მაგრამ უნდა განვასხვავოთ ორი რამ: ბოთლის წყლის ფასი და ქსელური წყალმომარაგების ტარიფი. პირველი უფრო მეტად ლოგისტიკაზე, შეფუთვაზე, ბრენდზე, სავაჭრო ქსელების მარჟასა და მომხმარებლის ქცევაზეა დამოკიდებული, მეორე კი ინფრასტრუქტურის შენარჩუნების, წყლის მოპოვების, გაწმენდის, მიწოდების და კანალიზაციის სისტემის ხარჯს ასახავს.
საქართველოში წყლის რესურსი შედარებით უხვია, მაგრამ წყლის სექტორი მაინც საინვესტიციო დეფიციტის წინაშე დგას. ეს პარადოქსია: ქვეყანას წყალი აქვს, მაგრამ წყლის მიწოდების ხარისხი, უწყვეტობა, ქსელის მდგომარეობა და რეგიონებში მომსახურების სტანდარტი ერთგვაროვანი არ არის. თბილისში, მცხეთასა და რუსთავში წყალმომარაგების ძირითადი ოპერატორია Georgian Water and Power, რეგიონების დიდ ნაწილში კი საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია მუშაობს. სახელმწიფო კომპანიის მომსახურების ზონაში ტარიფი ბევრ დასახლებაში 2011 წლის შემდეგ არ გაზრდილა. ამ დროს ინფრასტრუქტურის ხარჯი, ხელფასები, ენერგია, მასალები და რეაბილიტაციის ღირებულება მნიშვნელოვნად გაიზარდა.
სემეკის მოქმედი მონაცემებით, Georgian Water and Power-ის საყოფაცხოვრებო აბონენტებისთვის გამრიცხველიანებული წყლის მიწოდების ტარიფი თბილისში, მცხეთასა და რუსთავში დაბალ დონეზე რჩება, გაუმრიცხველიანებელი მომხმარებლებისთვის კი გადასახადი ერთ სულ მოსახლეზე დგინდება. ბიზნესისთვის სურათი განსხვავებულია. 2024 წლიდან 2026 წლის ბოლომდე თბილისის და მცხეთის არასაყოფაცხოვრებო მომხმარებლებისთვის წყლის ტარიფი 8.807 ლარი კუბურ მეტრზე განისაზღვრა, რუსთავში კი 6.500 ლარი კუბურ მეტრზე. ეს ზრდა პირდაპირ დაუკავშირდა საინვესტიციო საჭიროებებს, განსაკუთრებით ამორტიზებული ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაციას.
სექტორის მომხრე პოზიცია ასეთია: თუ ტარიფი არ ასახავს რეალურ ხარჯს, კომპანია ვერ შეინარჩუნებს ინფრასტრუქტურას, ვერ შეამცირებს ავარიებს და ვერ გააუმჯობესებს მომსახურებას. სემეკის თავმჯდომარე დავით ნარმანია აცხადებდა, რომ კომისია ყურადღებით დააკვირდება GWP-ის საქმიანობას, რათა გაზრდილი საინვესტიციო გეგმა წყლის მიწოდების ხარისხის გაუმჯობესებაში აისახოს. მისივე განმარტებით, კომისიამ კომპანიის მოთხოვნილი ხარჯებიდან ნაწილი არ გაითვალისწინა, რამაც მოსახლეობისთვის ტარიფის უცვლელად შენარჩუნების საშუალება შექმნა. ეს მიდგომა აჩვენებს რეგულატორის მცდელობას, ერთი მხრივ, კომპანიას ინვესტირების საშუალება მისცეს, მეორე მხრივ კი მოსახლეობის სოციალური ტვირთი მკვეთრად არ გაზარდოს.
GWP-ის პოზიციაც ინვესტიციების საჭიროებაზეა აგებული. კომპანიის ხელმძღვანელობის განცხადებით, ტარიფის ზრდა ბიზნესსეგმენტში 360 მილიონ ლარზე მეტი მოცულობის საინვესტიციო გეგმის განხორციელებას უკავშირდება. საუბარია ქსელების განახლებაზე, ავარიების შემცირებაზე და წყალმომარაგების სისტემის სტაბილურობაზე. ეს არგუმენტი ბიზნესურად გასაგებია: წყლის ქსელი კაპიტალტევადი ინფრასტრუქტურაა და მისი მოვლა მუდმივ, დიდ ინვესტიციას მოითხოვს. თუ ინვესტიცია გადაიდო, ხარჯი მომავალში უფრო იზრდება, რადგან ძველი მილები უფრო ხშირად ზიანდება, იზრდება წყლის დანაკარგი და მომსახურების ხარისხი უარესდება.
კრიტიკული პოზიცია კი იმაზე მიუთითებს, რომ ტარიფის ზრდა ბიზნესისთვის საბოლოოდ ფასებში გადადის. წყლის მაღალი ხარჯი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა იმ სექტორებისთვის, რომლებიც ბევრ წყალს იყენებენ: სასტუმროები, რესტორნები, სამრეცხაოები, კვების წარმოება, სასმელების წარმოება, საავადმყოფოები, ფიტნეს ობიექტები და გარკვეული ტიპის საწარმოები. Galt & Taggart-ის შეფასებით, ბიზნესისთვის წყლის ტარიფის ზრდას სამომხმარებლო ფასებზე არაპირდაპირი გავლენა აქვს. მათივე შეფასებით, წყლის ფასის ზრდამ შეიძლება ბიზნესების ნაწილს უბიძგოს ალტერნატიული წყაროებისკენ, მათ შორის ჭაბურღილების გამოყენებისკენ. ეს კი დამატებით რეგულირების საკითხს აჩენს, რადგან მიწისქვეშა წყლების უკონტროლო გამოყენებამ შესაძლოა გრძელვადიანი გარემოსდაცვითი და ინფრასტრუქტურული რისკები შექმნას.
რეგიონებში საკითხი კიდევ უფრო მგრძნობიარეა. ინფრასტრუქტურის მინისტრ რევაზ სოხაძის განცხადებით, საქართველოს გაერთიანებული წყალმომარაგების კომპანია რეფორმის ახალ ეტაპზე გადადის. იგეგმება კომპანიის სტრუქტურული გაძლიერება, რეგიონული ფილიალების გამართვა, საერთაშორისო სპეციალისტების ჩართვა და SCADA სისტემის დანერგვა, რომელიც წყლის ქსელის მონიტორინგს, უკანონო მოხმარების გამოვლენას და მონაცემებზე დაფუძნებულ მართვას გააძლიერებს. მინისტრის თქმით, 2026 წელს იგეგმება ტარიფის გადახედვაზე განაცხადის წარდგენა, რათა ახალი ტარიფები 2027 წლიდან ამოქმედდეს. ეს ნიშნავს, რომ წყლის ტარიფების თემა რეგიონებშიც აქტუალური გახდება.
სემეკის თავმჯდომარის, დავით ნარმანიას შეფასებით, რეგიონებში მოქმედი ტარიფი წლების განმავლობაში უცვლელი იყო, მაშინ როცა სახელმწიფომ წყალმომარაგების ინფრასტრუქტურაში ასობით მილიონი ლარი ჩადო. მისი პოზიციით, ტარიფმა მინიმუმ საოპერაციო ხარჯები მაინც უნდა დაფაროს. ეს არის ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი გზავნილი: თუ წყლის ფასი მუდმივად ხელოვნურად დაბალია, სხვაობას საბოლოოდ ან სახელმწიფო ბიუჯეტი ფარავს, ან ინფრასტრუქტურა ნელ-ნელა ცვდება. ორივე შემთხვევაში ხარჯი მაინც მოქალაქეს უბრუნდება, ან გადასახადების, ან მომსახურების ხარისხის გაუარესების ფორმით.
სექტორის მთავარი წინსვლა ის არის, რომ წყლის ინფრასტრუქტურაში ინვესტიციები იზრდება და რეგულირების ჩარჩო უფრო მეტად გადადის ხარჯების, ინვესტიციების და ხარისხის კავშირზე. დადებითი ფაქტორია ისიც, რომ მსხვილ ქალაქებში ტარიფის დადგენა უკვე რამდენიმე წლიან პერიოდს მოიცავს, რაც ბიზნესს გარკვეულ პროგნოზირებადობას აძლევს. SCADA სისტემის დანერგვა, აღრიცხვის გაუმჯობესება და დანაკარგების შემცირება სექტორისთვის აუცილებელი ნაბიჯებია. თუ ეს პროცესი წარმატებით განხორციელდა, კომპანიებს ნაკლები წყალი დაეკარგებათ, ავარიები შემცირდება და მომსახურების ხარისხი გაიზრდება.
გამოწვევები კი კვლავ დიდია. პირველი გამოწვევა არის ამორტიზებული ინფრასტრუქტურა. ძველი ქსელი ზრდის ავარიებს, წყლის დანაკარგს და საოპერაციო ხარჯს. მეორე გამოწვევა არის სოციალური ხელმისაწვდომობა. წყალი საბაზისო მომსახურებაა და მისი მკვეთრი გაძვირება დაბალშემოსავლიან მოსახლეობაზე მძიმედ აისახება. მესამე გამოწვევა არის ბიზნესის კონკურენტუნარიანობა, რადგან კომერციული ტარიფის ზრდა პროდუქტისა და მომსახურების თვითღირებულებას ზრდის. მეოთხე გამოწვევა არის რეგიონული უთანასწორობა, რადგან თბილისსა და დიდ ქალაქებში მომსახურების ხარისხი და ინფრასტრუქტურა უფრო განვითარებულია, ვიდრე ბევრ რეგიონში. მეხუთე გამოწვევა კი გარემოსდაცვითია, რადგან წყლის რესურსის გამოყენება კლიმატის ცვლილების პირობებში უფრო მკაცრ მართვას მოითხოვს.
ანალიტიკოსების და ინფრასტრუქტურის სპეციალისტების შეფასებით, საქართველოსთვის მთავარი ამოცანა ტარიფის დაბალ დონეზე შენარჩუნება კი არა, სამართლიანი და ეკონომიკურად გამართული მოდელის შექმნაა. ეს ნიშნავს, რომ ტარიფმა უნდა დააფინანსოს ქსელის მინიმალური მოვლა და განვითარება, მაგრამ სოციალური ჯგუფებისთვის უნდა არსებობდეს მიზნობრივი მხარდაჭერა. ასეთ შემთხვევაში ტარიფი არ გახდება პოლიტიკური შოკი, ხოლო კომპანიებს ექნებათ ფული ინფრასტრუქტურის რეაბილიტაციისთვის. საპირისპირო მიდგომა, ანუ ტარიფის ხელოვნურად გაყინვა, მოკლევადიანად პოპულარულია, მაგრამ გრძელვადიანად ზრდის ავარიებს, წყლის დანაკარგს და სახელმწიფო ბიუჯეტის ტვირთს.
გლობალური კონტექსტიც იგივე მიმართულებით მიდის. ევროპაში წყლის სექტორის დისკუსია სულ უფრო მეტად უკავშირდება კლიმატის ცვლილებას, წყლის მდგრად მართვას და საინვესტიციო დეფიციტს. საერთაშორისო წყლის ორგანიზაციების შეფასებით, წყლის სისტემების დიდი ნაწილი მაღალი ფიქსირებული ხარჯით მუშაობს. თუ მოხმარება მცირდება, მაგრამ ინფრასტრუქტურის შენარჩუნება ისევ ძვირია, კომპანიებს ან ტარიფის ზრდა უწევთ, ან ინვესტიციების შემცირება. ორივე არჩევანი რთულია. ამიტომ განვითარებული ბაზრებიც კი ცდილობენ ისეთი მოდელის შექმნას, სადაც ტარიფი, სუბსიდია, ინვესტიცია და გარემოსდაცვითი სტანდარტი ერთმანეთთან დაბალანსებულია.
საქართველოსთვის წყლის ფასი ბიზნესის თვალით უფრო ფართო საკითხია. იაფი წყალი შეიძლება იყოს კონკურენტული უპირატესობა ტურიზმისთვის, კვების სექტორისთვის, სოფლის მეურნეობისთვის და წარმოებისთვის. მაგრამ მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს იაფი წყალი სტაბილურად და ხარისხიანად მიეწოდება მომხმარებელს. თუ დაბალი ტარიფის გამო ინფრასტრუქტურა ვერ განახლდა, უპირატესობა სწრაფად გადაიქცევა რისკად. წყლის შეწყვეტა, ავარიები და ცუდი მომსახურება ბიზნესისთვის უფრო ძვირი შეიძლება აღმოჩნდეს, ვიდრე ზომიერი და პროგნოზირებადი ტარიფი.
საბოლოოდ, საქართველოს წყლის სექტორი არჩევანის წინაშეა. ქვეყანას აქვს ბუნებრივი რესურსი და შედარებით დაბალი საცალო ფასი, მაგრამ სჭირდება ძვირი ინფრასტრუქტურა, უკეთესი მენეჯმენტი და უფრო სამართლიანი ტარიფის მოდელი. მომხრეები ამბობენ, რომ ტარიფის გადახედვა აუცილებელია, რადგან ინვესტიციის გარეშე ქსელი ვერ გაუძლებს ქალაქების ზრდას, ტურიზმს და ბიზნესის მოთხოვნას. მოწინააღმდეგეები კი ამტკიცებენ, რომ ზრდა არ უნდა გახდეს მოსახლეობისა და მცირე ბიზნესის დამატებითი ტვირთი მანამ, სანამ კომპანიების ეფექტიანობა, ხარჯების გამჭვირვალობა და მომსახურების ხარისხი მკაფიოდ არ გაუმჯობესდება. სწორედ ამ ბალანსზე იქნება დამოკიდებული, გადაიქცევა თუ არა წყლის სექტორი ეკონომიკის ძლიერი ინფრასტრუქტურული საყრდენად, თუ დარჩება მუდმივი ავარიების, ტარიფის დავებისა და ბიუჯეტზე დამოკიდებული სისტემის პრობლემად.
წყაროები:
https://www.numbeo.com/cost-of-living/country_price_rankings?itemId=13
https://gnerc.org/en/tariffs/tariff-water/tskalmomarageba
https://www.gwp.ge/ka/about-us/tariff/
https://bm.ge/news/galt-tagarti-eleqtroenergiis-da-tsylis-tarifebis-tsvlilebas-afasebs
https://businessformula.ge/News/17435
https://businessformula.ge/News/17434
https://bm.ge/en/news/water-tariff-review-planned-for-2026-revaz-sokhadze
https://georgiatoday.ge/georgias-energy-regulator-ready-to-review-water-tariffs/
https://www.radiotavisupleba.ge/a/33575480.html
https://www.aquapublica.eu/article/news/publication-financing-water-resilience
