გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია ბოლო ათწლეულების ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე ფინანსური კრიზისის წინაშე დგას. პრობლემა მხოლოდ ბიუჯეტური დეფიციტი არ არის. კრიზისი აჩვენებს, რომ მსოფლიო მულტილატერალური სისტემა სულ უფრო მეტად არის დამოკიდებული რამდენიმე დიდ სახელმწიფოზე, ხოლო მათი პოლიტიკური გადაწყვეტილებები პირდაპირ მოქმედებს სამშვიდობო მისიებზე, ჰუმანიტარულ პროგრამებზე, საერთაშორისო სასამართლოებზე, გლობალურ დიპლომატიაზე და ათასობით სამუშაო ადგილზე.
გაერო-ს ფინანსური მოდელი წევრი სახელმწიფოების შენატანებზეა აგებული. ორგანიზაციას აქვს სავალდებულო შენატანები რეგულარული ბიუჯეტისთვის, სამშვიდობო ოპერაციებისთვის და საერთაშორისო ტრიბუნალებისთვის. ცალკე არსებობს ნებაყოფლობითი დაფინანსება, რომლითაც ჰუმანიტარული და განვითარების პროგრამების დიდი ნაწილი ფინანსდება. ამ მოდელის სისუსტე ის არის, რომ გაერო-ს არ აქვს ჩვეულებრივი საერთაშორისო ფინანსური ინსტიტუტის მსგავსი მოქნილი ფულადი რეზერვები და ვერ სესხულობს თანხას ისე, როგორც სახელმწიფო ან კომპანია. თუ წევრი ქვეყნები ფულს გვიან იხდიან, ორგანიზაცია სწრაფად ხვდება ლიკვიდობის კრიზისში.
ამ კრიზისის ცენტრში ორი უმსხვილესი დონორი დგას, ამერიკის შეერთებული შტატები და ჩინეთი. არსებული მონაცემებით, მათზე გაერო-ს სავალდებულო დაფინანსების დაახლოებით 42% მოდის. ამერიკის შეერთებული შტატები რეგულარული ბიუჯეტის დაახლოებით 22%-ზეა პასუხისმგებელი, ხოლო ჩინეთი, ეკონომიკური ზრდის გამო, უკვე თითქმის 20%-მდე ავიდა. ეს ნიშნავს, რომ თუ ვაშინგტონი და პეკინი გადახდებს აგვიანებენ, გაერო-ს ფინანსური სისტემა მხოლოდ ნაწილობრივ კი არ ზიანდება, არამედ მთლიანად ირყევა.
ამერიკის შეერთებული შტატების დავალიანება რამდენიმე მილიარდ დოლარს აღწევს. Reuters-ის მონაცემებით, 2026 წლის დასაწყისისთვის ვაშინგტონს გაერო-ს რეგულარული ბიუჯეტის მიმართულებით 2.19 მილიარდი დოლარი, მოქმედი სამშვიდობო მისიებისთვის 1.88 მილიარდი დოლარი, წარსული სამშვიდობო ვალდებულებებისთვის 528 მილიონი დოლარი და საერთაშორისო სასამართლოებისთვის 43.6 მილიონი დოლარი ჰქონდა გადასახდელი. შემდგომში ვაშინგტონმა დაახლოებით 160 მილიონი დოლარი გადაიხადა, თუმცა ეს საერთო დავალიანებას მხოლოდ მცირე ნაწილით ამცირებს.
ჩინეთის დავალიანებაც მნიშვნელოვან მასშტაბს აღწევს. პეკინი ფორმალურად მხარს უჭერს გაერო-ს სისტემას და თავს მულტილატერალიზმის დამცველად წარმოაჩენს, მაგრამ ბოლო წლებში გადახდებს ხშირად აგვიანებს. დასავლური მედიისა და გაერო-ს მონაცემებით, ჩინეთის დაგვიანებული შენატანები რეგულარულ ბიუჯეტსა და სამშვიდობო ოპერაციებში ასობით მილიონ დოლარს აჭარბებს. განსხვავება ისაა, რომ ამერიკის შეერთებული შტატები გაერო-ს მიმართ ხშირად პოლიტიკური ზეწოლის ენით საუბრობს, ხოლო ჩინეთი ორგანიზაციაში გავლენის გაზრდას ცდილობს, მაგრამ ფულს ყოველთვის დროულად არ იხდის.
გაერო-ს 2026 წლის რეგულარული ბიუჯეტი 3.45 მილიარდ დოლარად დამტკიცდა. ეს წინა წელთან შედარებით დაახლოებით 7%-ით ნაკლებია და ასახავს იმ რეალობას, რომ ორგანიზაცია ხარჯების შემცირებას იძულებით იწყებს. ბიუჯეტი 2025 წლის ბოლოს დამტკიცდა, როდესაც წევრმა ქვეყნებმა უკვე იცოდნენ, რომ ფულადი ნაკადების პრობლემა გაღრმავდებოდა. გაერო-ს გენერალურმა მდივანმა ანტონიუ გუტერეშმა წევრ სახელმწიფოებს ჯერ კიდევ წლის დასაწყისში გააფრთხილა, რომ ორგანიზაცია შესაძლოა, ზაფხულისთვის ნაღდი ფულის გარეშე დარჩენილიყო.
ფინანსური კრიზისი უკვე აისახა ორგანიზაციის ყოველდღიურ მუშაობაზე. გაერო-მ ათასობით სამუშაო ადგილი შეამცირა, შეიზღუდა თარჯიმნობის მომსახურება, გადაიდო ოფისების განახლება, შემცირდა ადმინისტრაციული ხარჯები. ჟენევაში, სადაც გაერო-ს და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციების დიდი ნაწილი მუშაობს, ხარჯების დაზოგვა უკვე ჩანს საოფისე ინფრასტრუქტურაზეც. ეს მხოლოდ სიმბოლური დეტალი არ არის. ჟენევა, ნიუ-იორკი, ვენა და ნაირობი გაერო-ს სისტემაზე დიდ ეკონომიკურ დამოკიდებულებას ინარჩუნებენ. სამუშაო ადგილების შემცირება გავლენას ახდენს ადგილობრივ მომსახურების სექტორზე, უძრავ ქონებაზე, კონსულტანტებზე, არასამთავრობო ორგანიზაციებზე და საერთაშორისო ექსპერტების ბაზარზე.
ყველაზე სერიოზული რისკი სამშვიდობო ოპერაციებს უკავშირდება. გაერო დღეს რამდენიმე სამშვიდობო მისიას ახორციელებს, მათ შორის აფრიკაში, ახლო აღმოსავლეთში და ევროპასთან დაკავშირებულ კონფლიქტურ ზონებში. ეს მისიები ფინანსდება წევრი სახელმწიფოების სავალდებულო შენატანებით. როდესაც ფული იგვიანებს, გაერო იძულებულია, გადაავადოს გადახდები იმ ქვეყნებისთვის, რომლებიც სამშვიდობო მისიებში ჯარისკაცებს აგზავნიან. ასეთი ქვეყნები ხშირად შედარებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე სახელმწიფოებია, მათ შორის ბანგლადეში და ნეპალი. შედეგად, დიდი სახელმწიფოების დავალიანება ფინანსურ ტვირთად გადადის უფრო ღარიბ ქვეყნებზე, რომლებიც რეალურად აწვდიან ადამიანურ რესურსს სამშვიდობო ოპერაციებს.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, გაერო-ს კრიზისი პატარა ბიუჯეტის პრობლემად არ უნდა შეფასდეს. 3.45 მილიარდი დოლარი გლობალური ეკონომიკის მასშტაბით მცირე თანხაა. შედარებისთვის, ეს ბევრად ნაკლებია, ვიდრე მსხვილი სახელმწიფოს ერთი დიდი სამხედრო პროგრამის ან დიდი ტექნოლოგიური კომპანიის წლიური კაპიტალური ხარჯი. მაგრამ გაერო-ს ბიუჯეტის მნიშვნელობა თანხის მოცულობაში კი არა, მის ფუნქციაშია. ეს ფული აფინანსებს დიპლომატიურ პლატფორმას, სანქციების მონიტორინგს, საერთაშორისო სასამართლო პროცესებს, ჰუმანიტარული რეაგირების კოორდინაციას და სამშვიდობო მექანიზმებს. თუ ეს სისტემა სუსტდება, კონფლიქტების მართვის, ლტოლვილთა დახმარების და კრიზისების პრევენციის ხარჯი საბოლოოდ სახელმწიფოებს გაცილებით ძვირი უჯდებათ.
ვინ აფინანსებს გაერო-ს? ფორმალურად, ყველა წევრი სახელმწიფო. პრაქტიკულად კი, ფინანსური სიმძიმე რამდენიმე ქვეყანაზე მოდის. ამერიკის შეერთებული შტატები, ჩინეთი, იაპონია, გერმანია, საფრანგეთი, გაერთიანებული სამეფო, იტალია, კანადა და სხვა მაღალშემოსავლიანი ქვეყნები ძირითადი გადამხდელები არიან. გადასახდელი წილი ეფუძნება ეკონომიკურ შესაძლებლობას, მოსახლეობის ზომას და სხვა კრიტერიუმებს. სწორედ ამიტომ, ჩინეთის ეკონომიკური ზრდის პარალელურად, მისი წილი გაერო-ს ბიუჯეტში გაიზარდა. ეს ცვლის ძალთა ბალანსსაც: პეკინი უფრო მეტს იხდის, შესაბამისად, უფრო მეტ პოლიტიკურ გავლენასაც ითხოვს.
ამერიკის შეერთებული შტატების შემთხვევაში საკითხი კიდევ უფრო პოლიტიზებულია. დონალდ ტრამპის ადმინისტრაციამ არაერთხელ განაცხადა, რომ გაერო-ს რეფორმა სჭირდება და საერთაშორისო ორგანიზაციების დაფინანსება ამერიკის ინტერესებს უნდა ემსახურებოდეს. 2026 წელს გავრცელებული ცნობებით, ვაშინგტონი გაერო-სთვის გადასახდელი თანხის ნაწილს რეფორმებთან და ჩინეთის გავლენის შეზღუდვასთან აკავშირებდა. ეს ნიშნავს, რომ დაფინანსება არა მხოლოდ ფინანსური ვალდებულება, არამედ პოლიტიკური ბერკეტი გახდა.
გაერო-ს ფინანსური წესები კრიზისს კიდევ უფრო ართულებს. ორგანიზაციას ხშირად უწევს გამოუყენებელი თანხების წევრ ქვეყნებზე დაბრუნება მაშინაც კი, როდესაც თანხა იმიტომ დარჩა გამოუყენებელი, რომ ბიუჯეტი დროულად არ შევსებულა. ანტონიუ გუტერეშმა ეს მდგომარეობა „კაფკასეულ“ ციკლად აღწერა. მისი აზრით, სისტემა ორგანიზაციას აიძულებს, დააბრუნოს ფული მაშინ, როდესაც სწორედ ფულის დეფიციტის გამო ვერ ახერხებს დაგეგმილი საქმიანობის სრულად შესრულებას.
ანალიტიკოსები, დიპლომატები და საერთაშორისო ორგანიზაციების სპეციალისტები რამდენიმე დასკვნას აკეთებენ. პირველი, გაერო-ს პრობლემა არ არის მხოლოდ დროებითი ფულადი დეფიციტი. ეს არის ფინანსური მოდელის კრიზისი, სადაც ორგანიზაცია დამოკიდებულია იმ სახელმწიფოებზე, რომლებიც თავად იყენებენ დაფინანსებას პოლიტიკური ზეწოლის ინსტრუმენტად. მეორე, თუ გადახდების დაგვიანება ნორმად იქცა, გაერო იძულებული იქნება, უფრო მცირე, უფრო ნელი და ნაკლებად გავლენიანი ინსტიტუტი გახდეს. მესამე, ეს კრიზისი აძლიერებს ჩინეთის და ამერიკის შეერთებული შტატების კონკურენციას გაერო-ს სისტემის შიგნით.
ბიზნესისა და ეკონომიკისთვის ამ კრიზისს რამდენიმე პრაქტიკული შედეგი აქვს. პირველ რიგში, სამშვიდობო მისიების შემცირება ზრდის უსაფრთხოების რისკს იმ რეგიონებში, სადაც მუშაობს სამთო, ენერგეტიკული, ინფრასტრუქტურული და ლოგისტიკური ბიზნესი. მეორე, ჰუმანიტარული კოორდინაციის დასუსტება ზრდის მიგრაციის, სასურსათო უსაფრთხოების და პოლიტიკური არასტაბილურობის რისკებს. მესამე, საერთაშორისო სამართლებრივი და დიპლომატიური მექანიზმების შესუსტება ართულებს გლობალურ სავაჭრო გარემოს, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებისთვის, რომლებსაც დიდი ძალების პირდაპირი მხარდაჭერა არ აქვთ.
გრძელვადიანად, გაერო-ს ფინანსური კრიზისი შეიძლება ახალი ტიპის მულტილატერალიზმში გადაიზარდოს, სადაც უნივერსალური ორგანიზაციის ნაცვლად უფრო დიდ როლს რეგიონული ბლოკები, კოალიციები და კერძო დონორები მიიღებენ. ეს შესაძლოა უფრო მოქნილი იყოს კონკრეტულ კრიზისებში, მაგრამ ნაკლებად ლეგიტიმური გლობალური წესრიგისთვის. გაერო-ს მთავარი ღირებულება სწორედ ისაა, რომ ის თითქმის ყველა სახელმწიფოს აერთიანებს. თუ ორგანიზაცია ფინანსურად დასუსტდება, მსოფლიო მიიღებს არა ნაკლებ ბიუროკრატიას, არამედ ნაკლებ საერთო პლატფორმას.
ამ ეტაპზე გაერო-ს კოლაფსი მოსალოდნელი არ არის. მაგრამ ფინანსური პრობლემები უკვე ცვლის მის ფუნქციონირებას. ორგანიზაცია მუშაობს ნაკლები ადამიანით, ნაკლები რესურსით და უფრო დიდი პოლიტიკური ზეწოლის პირობებში. ეს ხდება მაშინ, როდესაც მსოფლიო ერთდროულად დგას უკრაინის ომის, ახლო აღმოსავლეთის კონფლიქტების, კლიმატური კატასტროფების, მიგრაციის, სურსათის დეფიციტისა და ჰუმანიტარული კრიზისების წინაშე.
საბოლოოდ, გაერო-ს ფინანსური კრიზისი აჩვენებს, რომ გლობალური წესრიგი მხოლოდ პოლიტიკური ნებით არ ინარჩუნებს თავს. მას სჭირდება ფული, დროული გადახდები და წესები, რომლებიც ორგანიზაციას ფუნქციონირების საშუალებას მისცემს. როდესაც ორი უმსხვილესი გადამხდელი, ამერიკის შეერთებული შტატები და ჩინეთი, გადასახადებს აგვიანებენ ან მათ პოლიტიკურ ბერკეტად აქცევენ, საფრთხე ექმნება არა მხოლოდ გაერო-ს ადმინისტრაციას, არამედ იმ საერთაშორისო სისტემასაც, რომელიც კრიზისების მართვას, კონფლიქტების შეკავებას და მინიმალური გლობალური წესების შენარჩუნებას ემსახურება.
წყაროები:
Reuters, Guterres warns of UN's imminent financial collapse
https://www.reuters.com/world/un-chief-guterres-warns-imminent-financial-collapse-2026-01-30/
Reuters, US pays $160 million of more than $4 billion owed to UN
https://www.reuters.com/world/trump-says-us-will-give-un-money-make-it-stronger-more-viable-2026-02-19/
Reuters, US wants curbs on China as condition for paying UN dues
https://www.reuters.com/world/china/us-conditions-paying-un-dues-include-china-curbs-report-2026-04-28/
United Nations, Contributions received for 2026 for the UN Regular Budget
https://www.un.org/en/ga/contributions/honourroll.shtml
United Nations, General Assembly approves $3.45 billion regular budget for 2026
https://www.un.org/en/delegate/general-assembly-approves-345-billion-regular-budget-2026
United Nations Press, General Assembly adopts $3.45 billion United Nations budget for 2026
https://press.un.org/en/2025/ga12748.doc.htm
United Nations Press, UN liquidity crisis and peacekeeping financing
https://press.un.org/en/2026/gaab4510.doc.htm
Pew Research Center, How the United Nations is funded and who pays the most
https://www.pewresearch.org/short-reads/2025/07/31/how-the-united-nations-is-funded-and-who-pays-the-most/
Associated Press, UN chief pleads with countries to pay their share for peacekeeping
https://apnews.com/article/692f09f2d6f3b8b88aec7951ff4ea530
Financial Times, China’s delayed payments fuel UN funding crisis
https://www.ft.com/content/66a3c1e1-ddb5-473b-a3ef-8559b52d5a85
Council on Foreign Relations, Funding the United Nations
https://www.cfr.org/articles/funding-united-nations-what-impact-do-us-contributions-have-un-agencies-and-programs
IISD, UN’s USD 3.45 billion budget for 2026 reflects deep cuts
https://sdg.iisd.org/news/uns-usd-345-billion-budget-for-2026-reflects-deep-cuts/
