საქართველოს ეროვნული ბანკის (სებ) მიერ ჩატარებული ინფლაციური მოლოდინების ბოლო კვლევის თანახმად, რომლის გამოკითხვაში რეგულარულად მონაწილეობენ ფინანსური ინსტიტუტები, აგრეთვე, კერძო სექტორის და ბიზნესის წარმომადგენლები, გამოკითხულთა შორის ყველაზე მეტია იმ რესპოდენტთა წილი, რომლებიც ერთწლიან ჰორიზონტზე სამომხმარებლო ფასების ზრდას 4-6%-ის ფარგლებში, ხოლო ზოგიერთი მათგანი 6-8% დიაპაზონში მოელის.
იმავე საკითხზე საქართველოს ბიზნეს ასოციაციის კვლევამ აჩვენა, რომ 2026 წლის მე-2 კვარტალში გამოკითხული კომპანიების 27%-მა პროცენტმა გაზარდა მომხმარებლებზე გაყიდვის ფასები, ხოლო მე-3 კვარტალში ასოციაციის წევრი კომპანიების 22% მოელის ფასების შემდგომ ზრდას, რაც თანაბრად შეეხება როგორც პირველადი დანიშნულების სამომხმარებლო პროდუქტებს, ისე გრძელვადიანი დანიშნულების საქონელს, როგორიცაა ტექნიკა, საყოფაცხოვრებო ნივთები და სხვა საჭირო ნივთები.
აღნიშნულის ფონზე ივნისის თვეში წლიური ინფლაციის მაჩვენებელმა 5.8% შეადგინა. მიუხედავად ამისა, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის ინფორმაციაში განსაკუთრებით თვალში საცემი იყო ტრანსპორტის ჯგუფზე სამომხმარებლო ფასების წლიური მატება 16.5% ნიშნულზე, რადგან ეს ჯგუფი მოიცავს არა მხოლოდ სატრანსპორტო საშუალებებს და სატრანსპორტო მომსახურებაზე ფასების ცვლილებას, არამედ საწვავის ფასის მატებასაც.
გამომდინარე საწვავის როგორც სტრატეგიული პროდუქტის დანიშნულებიდან, რომელზეც მთლიანობაში 15-20% ფარგლებში დაფიქსირდა ფასების მატება ამ წლის მეორე კვარტალში, და რაც აუცილებლად გადაეცემა სხვა პროდუქტებზე ფასებს, ზემოთ დასახელებული ორი სხვადასხვა გამოკითხვის რესპოდენტების მოლოდინი შემდგომ ფასების მატებასთან დაკავშირებით ყურადსაღები რჩება, განსაკუთრებით სებ-ს საშუალო-წლიური ინფლაციის 3%-იანი მიზნობრივი მაჩვენებლის ფონზე.
ინფლაციის საკითხებზე, ცენტრალური ბანკის და მთავრობის როლზე ინფლაციის შემსუბუქების შესაძლებლობების შესახებ "კომერსანტი" ესაუბრა ეკონომიკის პროფესორსა და საერთაშორისო ფინანსების სპეციალისტს არჩილ იაკობაშვილს, რომელიც აგრეთვე 2007-2024 წლებში თავად იყო საქართველოს ეროვნული ბანკის საერთაშორისო სავალუტო რეზერვების პორტფელის მენეჯერი.
- , ბატონო არჩილ, რამდენად წარმოადგენს სამომხმარებლო ფასების ინფლაცია მონეტარულ ფენომენს, რაც საზოგადოებას მოგვცემდა დამშვიდების შესაძლებლობას, რომ როგორც ცენტრალური ბანკის ისე მთავრობის კოორდინირებული ძალისხმევით შესაძლებელი იქნება ინფლაციური რისკების და მოლოდინების მაქსიმალურ დონემდე შემცირება ?
რა თქმა უნდა, ინფლაცია წარმოადგენს მონეტარულ ფენომენს, მაგრამ თანამედროვე ეპოქაში ინფლაციის მონეტარულობა ნაკლებად უკავშირდება ეკონომიკაში ჭარბი ლიკვიდობის შექმნას, რაც იქნებოდა ინფლაციის გამომწვევი მონეტარული მიზეზი, არამედ უკავშირდება ე.წ. „ტრანსაქციების სალაროში“ ფულზე მოთხოვნის გაზრდას ბიზნეს-სუბიექტების მხრიდან სამომხმარებლო ფასების ზრდის პირობებში.
ე.ი. ჯერ ფასები იზრდება სტრუქტურული მიზეზების გამო, რასაც სხვა თანაბარ პირობებში ფულზე მოთხოვნის ზრდა მოჰყვება ხოლმე. ეს სტრუქტურული მიზეზებია, უპირველესად კაპიტალის სიძვირე და კაპიტალზე ნაკლები ხელმისაწვდომობა ადგილობრივი მწარმოებლებისთვის, არასრულყოფილი კონკურენცია ცალკეულ ბაზრებზე და ბრძოლა გავლენებისთვის ფასწარმოქმნის პროცესში, ენერგორესურსების და საწვავის იმპორტზე სრული დამოკიდებულობა, გეოპოლიტიკური დაძაბულობა და მის ფონზე განსაკუთრებით რუსეთის იმპორტზე დამოკიდებულობა, ყოველი წლის ბოლოს მთავრობის მხრიდან დეფიციტური ხარჯვა.
მონეტარული პოლიტიკის კლასიკური ინსტრუმენტებით (რეფინანსირების განაკვეთი, დარეზერვების ნორმა, ღია ბაზრის ოპერაციები, სავალუტო კურსი) მცირე ზომის ღია ეკონომიკაში, რომელშიც დოლარში დანაზოგების მნიშვნელოვანი წილის გამო მაღალია დოლარიზაციის მაჩვენებელიც, ცენტრალური ბანკის შესაძლებლობები არის შეზღუდული, რომ სტრუქტურული მიზეზებით გამოწვეულ ინფლაციას გაუმკლავდეს - არც ინგლისის ან იაპონიის ეკონომიკაა საქართველოს ეკონომიკა, და არც სებ არის ინგლისის ან იაპონიის ცენტრალური ბანკი, რომ მისმა გადაწყვეტილებებმა სრულყოფილად და მყისიერად გაიაროს მონეტარულ არხებში სტრუქტურული ინფლაციისგან სრულყოფილად დასაცავად.
სტრუქტურული ინფლაცია წარმოადგენს ნებისმიერი განვითარებადი ეკონომიკის გამოწვევას, რომლის შემსუბუქება ძირითადად მთავრობაზეა დამოკიდებული - რაც უფრო უმნიშვნელო ხდება სტრუქტურული მიზეზების წილი მთლიან ინფლაციაში, მით უფრო განვითარებულია ეკონომიკა - მაგალითად, კაპიტალის სიძვირის მთავარი მიზეზი მისი დეფიციტურობაა, რომლის აღმოფხვრის მთავარი გზა ეროვნული დანაზოგების ზრდაზე, პორტფელური და პირდაპირი ინვესტიცების მოზიდვაზე გადის.
- „ფულის ბეჭდვის“ მოტივით ინფლაციას სრულად გამორიცხავთ ?
ნაღდი ფულის არსებობის გამო ჭარბი ლიკვიდობის კოეფიციენტი ვერ იქნება ნულის ტოლი, რადგან ნაღდი ფული ფიზიკური ნივთია, რომლითაც მონეტარული არხების შევსება საჭიროებს ფიზიკურად მომარაგებას, რაც მაგალითად შეიძლება ნიშნავდეს, რომ თუნდაც ტრანსპორტირების პროცესში ცენტრალური ბანკის ფარგლებს გარეთ უმნიშვნელო რაოდენობით მაინც იმაზე მეტი ქეში იყოს, ვიდრე სჭირდება დროის იმ მომენტში ეკონომიკას, მაგრამ თავად ნაღდი ფულის წილი მთლიან ფულის მასაში იმდენად კლებადია 21-ე საუკუნეში, რომ მონეტარული მიზეზით გამოწვეული ინფლაციის ფაქტორი არის აბსოლუტურად უმნიშვნელო.
შესაბამისად, ჩემი აზრით, არაფერი აზიანებს ინფლაციაზე დისკუსიაში ჯანსაღ ოპონირებას იმაზე მეტად, ვიდრე ფრაზა „ფულის ბეჭდვა,“ მიმართავს ისარს არასწორი მიმართულებით, რის გამოც, მართალია, ამ მარტივად დასამახსოვრებელ და წარმოსათქმელ ფრაზას სამწუხაროდ მსჯელობა არასწორი მიმართულებით მიჰყავს.
ამჟამად ზუსტად იმაში ეხმარება ეკონომიკას უნაღდო, ხოლო მომავალში დაეხმარება ციფრული ანგარიშსწორების პლატფორმა, რომ ნაღდი ფული აღარ დასჭირდეს ეკონომიკას და ჭარბი ლიკვიდობა, როგორც ინფლაციის მონეტარული მიზეზი, საერთოდ გაქრეს.
მაგრამ ანგარიშსწორების პლატფორმის ახლებურად ორგანიზება, რაც მომავალში ნაღდ ფულს ზედმეტს გახდის და მის გამოყენებას გაანულებს, არ ნიშნავს იმას რომ სამომხმარებლო ფასები აღარ მოიმატებს, ან ერთსა და იგივე სამომხმარებლო კალათას დროის ორ პერიოდს შორის განსხვავებული ღირებულება არ ექნება - ე.ი. ინფლაცია არის ეკონომიკის თანამდევი პროცესი და მის მოთოკვაზე აპელირება „ფულის ბეჭდვის შეწყვეტის“ მოთხოვნით აბსურდულია.
პირიქით, მონეტარული ხელისუფლება ყველაზე კომფორტულად მაშინ გრძნობს თავს, როდესაც ოპონენტები და კრიტიკოსები „ფულის ბეჭდვის“ შემცირებისკენ ან საერთოდ შეწყვეტისკენ მოუწოდებენ, რადგან ცენტრალურ ბანკზე უკეთ არავინ იცის, სინამდვილეში რამდენი ფული სჭირდება ეკონომიკას, რამდენი ფული აქვს ეკონომიკას განკარგულებაში და რამდენს შეადგენს ჭარბი ლიკვიდობა.
- „ფულის ბეჭდვაში“ ოპონენტები ფართო გაგებით ფულის რაოდენობის ცვლილებას გულისხმობენ, რომლის შესაბამისი მონეტარული აგრეგატების წლიური ზრდის მაჩვენებელი 20% ფარგლებშია - არც ეს უწყობს ხელს ინფლაციას ?
ზემოთ ნახსენებ ფრაზაში „რამდენი ფული სჭირდება ეკონომიკას მიმდინარე ხარჯების დასაფინანსებლად“ (ე.ი. დანაზოგის გარეშე) იგულისხმება ფულზე ერთობლივი მოთხოვნა ბიზნეს-სუბიექტების სამივე ჯგუფისგან, რომელშიც შედიან მომხმარებლები, მწარმოებლები და აგრეთვე სახელმწიფო.
„ფართო ფულის“ მონეტარულ აგრეგატებს მ2-ს და მ3-ს ცენტრალური ბანკი მხოლოდ ირიბად აკონტროლებს, რადგან მათი მთავარი კომპონენტებია კერძო სექტორის დანაზოგები შესაბამისად ეროვნულ და უცხოურ ვალუტებში.
სტრუქტურული მიზეზებით სამომხმარებლო ფასების ზრდის შემთხვევაში ბიზნეს-სუბიექტებმა მხოლოდ ჰიპოთეტურად შეიძლება გადაათამაშონ განკარგვადი შემოსავალი ან მანამდე არსებული ფულადი რესურსი დაზოგვის კალათიდან ე.წ. „ტრანსაქციის სალაროში“ და ამით დააფინანსონ გაძვირებული სამომხმარებლო კალათა, მაგრამ ცენტრალური ბანკის მხრიდან სტიმულირების მიუხედავად შეიძლება მაინც არ მოიქცნენ ასე, განსაკუთრებით ე.წ. „პროდუქტსა და მომსახურებაზე გაჯერებული მოთხოვნის“ გამო, დროებით აიტანონ მაღალი ფასები, შეამცირონ მოხმარება სამომხმარებლო კალათის რესტრუქტურიზაციის გზით და დაელოდონ გაიაფებას.
- სებ-ს ე.წ. რეფინანსირების ოპერაციები კომერციულ ბანკებთან არ უწყობს ხელს ფულის მასის ისე ზრდას, რომ ინფლაციაც წახალისდეს ?
ზოგადად, დიახ, ქეშის გარდა ჭარბი ლიკვიდობა, როგორც ინფლაციის მონეტარული მიზეზი, თეორიულად შეიძლება დადგეს იმ შემთხვევაშიც, თუ ცენტრალური ბანკის მხრიდან კომერციულ ბანკებზე თუნდაც სესხის სახით გაიცემა იმაზე მეტი ფინანსური რესურსი, ვიდრე თავად კომერციულ ბანკებს აქვთ ცენტრალურ ბანკში განთავსებული ან როგორც მოკლევადიანი დეპოზიტი ან მინიმალურ სარეზერვო მოთხოვნის ფონდში.
მაგრამ, ჯერ ერთი, საქართველოში 2025-2026 კომერციული ბანკების მხრიდან შეინიშნება მოთხოვნის მნიშვნელოვანი კლება რეფინანსირების ინსტრუმენტებზე, რადგან თავადაც ფლობენ საკმარის ლიკვიდობას თუნდაც როგორც ეროვნულ ისე განსაკუთრებით უცხოურ ვალუტაში საკმაოდ მაღალი დარეზერვების ნორმის პირობებში, რომელთაც მათ სებ უწესებს.
მეორეც, ე.წ. რეფინანსირების სესხის გაცემის წყაროს წარმოადგენს ისევ კომერციული ბანკების რესურსი, რის გამოც რეფინანსირების სესხების გაცემა არ შეიცავს ინფლაციის საფრთხეს, სანამ არ გამოიწვევს ცენტრალური ბანკის ბალანსის უკონტროლოდ გაზრდას.
ე.ი. „რეფინანსირების ოპერაციები“ გულისხმობს მხოლოდ კომერციული ბანკების ჭარბი ლიკვიდობის გადათამაშებას ერთმანეთს შორის ცენტრალური ბანკის გავლით, მაგრამ არა ცენტრალური ბანკის მხრიდან დამატებითი ფულის ემისიას, რაც იქნებოდა ინფლაციის კატალიზატორი.
აგრეთვე, თუნდაც საქართველოს შემთხვევაში სებ გასცემს რეფინანსირების სესხებს კომერციული ბანკების მხრიდან მხოლოდ შესაბამისი უზრუნველყოფის საფუძველზე, რომლის მთავარ ინსტრუმენტს წარმოადგენს სახელმწიფო ობლიგაციები.
სახელმწიფო ობლიგაციების გამოყენებით ცენტრალურ ბანკებს შედარებით გრძელვადიან პერიოდშიც შეუძლიათ აკონტროლონ ფულის რაოდენობა, უფრო სწორად ე.წ. სარეზერვო ფული, როგორც მთავარი მონეტარული აგრეგატი მ1, რაც დამატებით ხელისშემწყობი ინსტრუმენტია იმისთვის, რომ ჭარბი ლიკვიდობა არ წარმოიშვას - ე.ი. ეკონომიკის განკარგულებაში არ იყოს იმაზე ნაკლები ფული, ვიდრე არის მოთხოვნა და ნაღდის ფულის, როგორც ობიექტური გარემოების გათვალისწინებით, ჭარბი ლიკვიდობა მაინც იყოს მინიმალური.
მართალია, მონეტარული სტატისტიკის განახლება მხოლოდ თვეში ერთხელ ხდება, მაგრამ თავად სებ ყოველდღიურ რეჟიმში ფლობს ოპერატიულ ინფორმაციას ჭარბი ლიკვიდობის შესახებ, აგრეთვე სებ-ს სტატისტიკაში არსებობს ანალიტიკური სტატისტიკის განყოფილებაც, რომელიც მხოლოდ ერთი დღის დაგვიანებით აქვეყნებს ოპერატიულ ინფორმაციას, თუმცა საკმარისია ჭარბი ლიკვიდობის გასაზომად, სანამ ოპონენტი ან კრიტიკოსი „ფულის ბეჭდვაზე“ გაუთავებელი მინიშნებით დაიწყებს საკითხის განხილვის არასწორი მიმართულებით წაყვანას.
- მ1-ს წლიური ზრდის მაჩვენებელიც 20% ფარგლებშია, რომელიც თქვენი საუბრის შესაბამისად მთავარი მონეტარული აგრეგატია, რომელსაც სებ სრულად აკონტროლებს. რამდენია ინფლაციის წილი მ1-ში ან პირიქით რამდენად ძლიერია მ1-ს ზრდის გავლენა ინფლაციაზე ?
მე ხომ არ უარვყოფ ინფლაციის არსებობას. პირიქით, მიმაჩნია რომ სამომხმარებლო ინფლაციის დონე ყოველთვის იმაზე მეტია, ვიდრე თვიდან თვემდე სტატისტიკის ეროვნული სამსახური აქვეყნებს წლიურ ინფლაციას მხოლოდ 4-6% ფარგლებში, იმის ფონზე რომ იგივე სტატისტიკის სამსახურის ინფორმაციით ეკონომიკის რეალური ზრდა 8% ირგვლივ ტრიალებს, რის გამოც მ1-ს ცვლილებასა და ეკონომიკის რეალური ზრდის მაჩვენებელს შორის სხვაობაში ცდომილების ყველაზე დიდი ტვირთი სწორედ ინფლაციის მაჩვენებელზე უნდა მოდიოდეს.
ინფლაციის დათვლაში სტატისტიკის ეროვნული სამსახური იყენებს მე-19 საუკუნეში შემუშავებულ ე.წ. ლესპერის მოდელს, რომელიც ეფუძნება ერთი და იგივე შემადგენლობის სამომხმარებლო კალათის ცვლილებას დროის ორ პერიოდს შორის.
21-საუკუნეში სხვადასხვა ინფორმაციის საფუძველზე სამომხმარებლო კალათის სტრუქტურის შეცვლა ნებისმიერ წარმომადგენლობით მომხმარებელს წლიდან წლამდე კი არა, თვიდან თვემდე და კვირიდან კვირამდე შეუძლია, რაც უფრო შეესაბამება თანამედროვე რეალობას.
გარდა ამისა, არასრულყოფილია ინფორმაცია ე.წ. ნედლი ფასების შესახებ, რომლის გარეშე შეუძლებელია ჯერ სამომხმარებლო ფასების ინდექსის, ხოლო შემდეგ ინფლაციის ზუსტად გამოთვლა.
ნედლი ფასების გენერირება მხოლოდ ნაწილობრივ ხდება ელექტრონულად, მეორე ნაწილი კი საკმაოდ შრომატევადი საველე სამუშაოების ყოვლისმომცველობაზეა დამოკიდებული, რის გამოც ლოგიკურად ჩნდება მოლოდინი ჯერ მოდელის სრულყოფილობასთან, ხოლო შემდეგ მის მთავარი შედეგის - ინფლაციის მაჩვენებლის რეალურობასთან დაკავშირებით.
- თქვენ ყოველთვის ხაზს უსვამთ რუსეთიდან იმპორტზე დამოკიდებულობის საფრთხეს და ზოგადად რუსეთის ფაქტორის უარყოფით მხარეებს საქართველოს ეკონომიკისთვის. იმის გამო, რომ განსაკუთრებით მიმდინარე წელს რუსეთს თავად შეექმნა პრობლემები ე.წ. „ომის ეკონომიკაში,“ რა გავლენას მოახდენს ეს ზოგადად საქართველოს ეკონომიკაზე და განსაკუთრებით ფასების დინამიკაზე ?
ნამდვილად კარგი შეკითხვაა, თუმცა გაბოროტებული რუსეთის მიერ ფინანსური, ეკონომიკური და სავაჭრო ბერკეტების საგარეო-პოლიტიკურ ინსტრუმენტად გამოყენება რომ არა მხოლოდ ისტორიული ტრადიციაა, არამედ 21-ე საუკუნეშიც რომ დამდგარ რეალობას წარმოადგენს, მთელი მსოფლიო ვხედავთ და ვგრძნობთ.
საწვავის დეფიციტი, რომლის წინაშეც რუსეთმა თავად ჩაიგდო თავი უკრაინაში უაზრო ომის დაწყების გამო, არა მხოლოდ საწვავის იმპორტში შეუქმნის საქართველოს პრობლემებს, არამედ საწვავთან ერთად იმ პირველადი დანიშნულების სამომხმარებლო პროდუქტების ჯერ დეფიციტურობაში და შემდეგ გაძვირებაში, რომელთა იმპორტს საქართველო რუსეთიდან ახორციელებს. ე.ი. რუსეთიდან ინფლაციის მორიგი ტალღა გზაშია.
ჯერ კიდევ ომის დაწყებამდე, პანდემიის პერიოდიდან რუსეთმა საექსპორტო გადასახადი დააწესა მარცვლეულზე, ცხიმებზე და რძისა და ხორცპროდუქტებზე, რამაც საქართველოს გაუძვირა ამ პროდუქციის იმპორტი.
თუ გავითვალისწინებთ რუსეთში კორუფციის მაღალ დონეს, ქართველი იმპორტიორისთვის იქ წარმოიშობა დამატებითი „უხილავი“ არაფორმალური ხარჯები აღნიშნულ პროდუქტებზე წვდომის მოსაპოვებლად, რასაც იმპორტიორი შემოტანილი პროდუქციის მიერ მხოლოდ საქართველოს საზღვრის გადმოკვეთის და საბაჟო პროცედურების დასრულების შემდეგ გადასცემს ჯერ დისტრიბუტორებს, შემდეგ სავაჭრო ობიექტებს და საბოლოოდ ქართველ მომხმარებლებს.
ჩემი აზრით, ამ წლის დასაწყისში სასურსათო ფასების კომისიები ხელისუფლებამ სწორედ რუსეთიდან გარდაუვლად მოსალოდნელი და რეალური საფრთხეების გამო შექმნა, რის გამოც ამ კომისიების მთავარი რეკომენდაციები არა სავაჭრო ქსელებში ფასდაკლებების აქციებთან უნდა ყოფილიყო დაკავშირებული, არამედ რუსეთისგან დამოკიდებულობის შემცირებასთან და მაქსიმალურად ჩახსნასთან.
