ქართული გარგრის ბაზარზე მთავარი კითხვა ისევ უცვლელია: რატომ ვერ ახერხებს ადგილობრივი წარმოება იმ მოთხოვნის სრულად დაკმაყოფილებას, რომელსაც მომხმარებელი სეზონზე ქმნის და რატომ იკავებს ბაზრის დიდ ნაწილს იმპორტირებული, განსაკუთრებით სომხური გარგარი? საკითხი წელს კიდევ უფრო აქტუალური გახდა მას შემდეგ, რაც რუსეთმა სომხეთიდან რიგი სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების, მათ შორის კურკოვანი ხილის იმპორტი შეზღუდა. ასეთ ვითარებაში გაჩნდა მოლოდინი, რომ სომხური პროდუქციის ნაწილი ალტერნატიულ ბაზრებს მოძებნის და მათ შორის საქართველოსკენაც უფრო აქტიურად წამოვა. ეს, ერთი მხრივ, მომხმარებლისთვის შეიძლება ნიშნავდეს მეტ არჩევანს და შედარებით ხელმისაწვდომ ფასს, თუმცა, მეორე მხრივ, ადგილობრივი ფერმერებისთვის ზრდის კონკურენციას იმ პირობებში, როდესაც ქართული გარგარი კლიმატური, ინფრასტრუქტურული და რეალიზაციის პრობლემების გამო ისედაც სუსტ პოზიციაშია.
ჩუმლაყელი ფერმერი ვაჟა ბაწელაშვილი ამბობს, რომ ქართული გარგარი ბაზარზე, როგორც წესი, მაისის ბოლოდან ჩნდება, თუმცა ბოლო წლებში ამ კულტურას კლიმატი განსაკუთრებით აზიანებს. მისი თქმით, გახშირებულმა ნალექმა გარგარი დახეთქა, მოსავალი შემცირდა, ხოლო გასულ წელს მდგომარეობა კიდევ უფრო მძიმე იყო, რადგან გვიანმა გაზაფხულის ყინვებმა ბაღები თითქმის გაანადგურა. „ეს კულტურა ისედაც სუსტია ყვავილობისას წაყინვების მიმართ, ყვავილი უნადგურდება, შარშანდელი ადრეული გაზაფხულის ყინვები საკმაოდ ძლიერი იყო და ბაზარზეც ფაქტობრივად არ იყო ქართული გარგარი. გარგარს წვიმებიც აზიანებს, დიდი ნალექების გამო კანი უსკდება და საბაზრო ღირებულებაც აკლდება,“ ამბობს ფერმერი. მისი შეფასებით, პრობლემა მხოლოდ ამინდში არ არის. თუ საქართველოში უფრო გამძლე, მაღალმოსავლიანი და ბაზრისთვის მისაღები ჯიშები იქნებოდა გავრცელებული, ფერმერები კლიმატის რისკებს უკეთ გაუძლებდნენ.
სწორედ აქ ჩნდება სომხური გარგრის ფაქტორი. სომხეთს გარგრის წარმოებაში ძლიერი ტრადიცია აქვს, ხოლო მისი პროდუქტი ქართულ ბაზარზე წლებია აქტიურად იყიდება. საქართველოსთვის სომხეთი გარგრის მთავარი იმპორტიორი ქვეყანაა. 2025 წლის იანვარ-ივლისში, საქსტატის მონაცემებზე დაყრდნობით გამოქვეყნებული სტატისტიკის მიხედვით, საქართველომ 3 002 ტონა გარგარი შეიძინა, რისთვისაც 1.489 მილიონი აშშ დოლარი გადაიხადა. იმპორტი წლიურად 38.7%-ით გაიზარდა. ამ მოცულობიდან 2 800 ტონა, ანუ მთლიანი იმპორტის 93.28%, სომხეთზე მოდიოდა. შედარებისთვის, იმავე პერიოდში თურქეთიდან შემოვიდა 104.7 ტონა, აზერბაიჯანიდან 60 ტონა, უზბეკეთიდან 19.7 ტონა, თურქმენეთიდან 18 ტონა. საშუალო საიმპორტო ფასი კილოგრამზე დაახლოებით 0.496 აშშ დოლარი იყო, რაც თითქმის არ განსხვავდებოდა წინა წლის მაჩვენებლისგან. ეს ნიშნავს, რომ ქართული ბაზრისთვის სომხური გარგარი არა მხოლოდ გეოგრაფიულად ახლო, არამედ ფასითაც კონკურენტუნარიანი პროდუქტია.
იმპორტის მომხრეების არგუმენტი ამ მონაცემებში ჩანს. თუ ადგილობრივი წარმოება სეზონზე საკმარის მოცულობას ვერ ქმნის, ბაზარი მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლად ბუნებრივად ეყრდნობა იმპორტს. მომხმარებლისთვის ეს ნიშნავს, რომ დახლზე პროდუქტი უფრო სტაბილურად ხელმისაწვდომია, ფასის მკვეთრი ზრდის რისკი შედარებით მცირდება და ბაზარი დეფიციტს არ იღებს. სავაჭრო სექტორისთვისაც იმპორტი მნიშვნელოვანია, რადგან სუპერმარკეტებსა და ბაზრებს სეზონზე უწყვეტი მიწოდება სჭირდებათ. ამ თვალსაზრისით, სომხური გარგარი ქართულ ბაზარზე კონკურენტია, მაგრამ ამავე დროს ავსებს იმ ნაპრალს, რომელსაც ადგილობრივი წარმოება ჯერ ვერ ფარავს.
ფერმერების ნაწილი კი საკითხს სხვაგვარად უყურებს. მათი შეფასებით, იაფი და მოცულობითი იმპორტი ადგილობრივ პროდუქტს ბაზრიდან აწვება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ქართულ გარგარს ვიზუალური დაზიანება აქვს, თუმცა გემოვნური ხარისხით კონკურენტუნარიანია. ვაჟა ბაწელაშვილი ამბობს, რომ რუსული შეზღუდვების შემდეგ სომხური პროდუქტის ნაწილი შესაძლოა უფრო მეტად ქართულ ბაზარზე წამოვიდეს: „ცხადია, ჩვენს, ადგილობრივ ფერმერებს ცუდად შეეხება, ქართულ ბაზარზე მეტი სომხური გარგარი შემოვა და ქართულ გარგარს კიდევ უფრო გასწევს განზე.“ მისი თქმით, ეს არ ნიშნავს სომხეთთან სავაჭრო ურთიერთობის უარყოფას, თუმცა ფერმერებისთვის პრობლემა ის არის, რომ ქართული პროდუქტი ხშირად უწევს კონკურენცია ისეთ იმპორტს, რომლის წარმოების მასშტაბი, ლოგისტიკა და ბაზარზე შესვლის პირობები ადგილობრივ მცირე ფერმერს არ აქვს.
ბაზრის კიდევ ერთი ფენა რუსეთ-სომხეთის სავაჭრო დაძაბულობას უკავშირდება. ივნისის დასაწყისში რუსეთის ვეტერინარულმა და ფიტოსანიტარულმა ზედამხედველობამ სომხეთიდან ალუბლის, გარგრის, ქლიავის, ატმის, ვაშლატამისა და ყურძნის იმპორტი შეზღუდა. მოგვიანებით გავრცელდა ინფორმაცია უფრო ფართო შეზღუდვებზეც, რომელიც სომხეთიდან საკარანტინო პროდუქციის შეტანასა და ტრანზიტს შეეხო. ასეთ პირობებში სომხეთისთვის ალტერნატიული ბაზრების მოძიება ლოგიკურია. სომხეთის ეკონომიკის მინისტრის, გევორგ პაპოიანის განცხადებით, სომხეთმა უკრაინასა და საქართველოში 162 ტონა გარგარი გაიტანა. საქართველოსთვის ეს ნიშნავს, რომ რეგიონული სავაჭრო გადანაწილების ეფექტი შეიძლება პირდაპირ გამოჩნდეს აგრობაზრებზე, მათ შორის გარგრის ფასსა და ადგილობრივი პროდუქტის რეალიზაციაზე.
ამავე დროს, საკითხი მხოლოდ იმპორტის რაოდენობაზე არ უნდა დაიყვანოს. ფერმერების პრობლემის დიდი ნაწილი წარმოების სტრუქტურაშია. გარგარი საქართველოში კლიმატურად სარისკო კულტურაა. წაყინვა აზიანებს ყვავილს, ხშირი წვიმა კი ნაყოფს ხეთქავს და პროდუქტის საბაზრო სახეს ამცირებს. ასეთ პირობებში ფერმერს სჭირდება არა მხოლოდ ნერგი, არამედ სწორი ჯიში, აგროკონსულტაცია, დაზღვევა, სარწყავი სისტემა, თანამედროვე ბაღის მართვა და რეალიზაციის წინასწარ დაგეგმილი არხები. ბაწელაშვილის მაგალითი აჩვენებს, რომ ახალი ჯიშის დანერგვა შესაძლებელია, მაგრამ მარტივი არ არის. მან იტალიიდან შემოტანილი ნერგებით 5 ჰექტარზე გააშენა ბაღი და წელს 30 ტონა მოსავალი მიიღო. მისი თქმით, ეს ჯიში შედარებით გამძლეა, გემრიელია, უხვმოსავლიანია და ბაზრისთვისაც საინტერესოა, თუმცა პრობლემად რჩება არაცნობადობა. ფერმერის თქმით, ერთ-ერთმა ქსელმა თავდაპირველად არც კი დაიჯერა, რომ მოწითალო შეფერილობის გარგარი ქართული იყო და მას პროდუქტის წარმომავლობის დასადასტურებლად ვიდეოს გადაღება დასჭირდა.
სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული ინსტრუმენტები არსებობს. სოფლის განვითარების სააგენტოს პროგრამა „დანერგე მომავალი“ მრავალწლოვანი ბაღების გაშენებას, სანერგე მეურნეობებს, ნერგებს, სეტყვის საწინააღმდეგო სისტემებს, ჭის, ჭაბურღილისა და წვეთოვანი სარწყავი სისტემის მოწყობას აფინანსებს. პროგრამის ფარგლებში შესაძლებელია მრავალწლიანი კულტურების ბაღის გაშენების დაფინანსება მინიმუმ 0.5 ჰექტარზე და მაქსიმუმ 50 ჰექტარზე, ხოლო ერთი ბენეფიციარისთვის მიღებული დაფინანსების საერთო ლიმიტი 500 000 ლარია. თუმცა ფერმერების არგუმენტია, რომ ზოგადი პროგრამა საკმარისი არ არის, თუ კონკრეტული კულტურებისთვის, მათ შორის გარგრისთვის, არ იქნება მიზნობრივი ჯიშური პოლიტიკა, რეგიონების მიხედვით კლიმატური შეფასება და ბაზარზე შესვლის მხარდაჭერა.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რეალიზაციის ნაწილი. ქართული გარგრის პრობლემა მხოლოდ ის არ არის, რომ მოსავალი ხშირად ნაკლებია. პრობლემა ისიცაა, რომ ფერმერს ხშირად არ აქვს სტაბილური კონტრაქტი, ბრენდირებული შეფუთვა, დახარისხების სისტემა და ქსელებთან მუშაობის საკმარისი გამოცდილება. შედეგად, ქართული პროდუქტი ბაზარზე შეიძლება გემოთი კონკურენტუნარიანი იყოს, მაგრამ ვიზუალურად დაზიანების, არასტანდარტული შეფუთვის ან არარეგულარული მიწოდების გამო იმპორტთან ბრძოლას აგებს. ბიზნესის ენაზე ეს ნიშნავს, რომ ადგილობრივ გარგარს სჭირდება არა მხოლოდ მეტი ბაღი, არამედ მეტი ორგანიზება, ხარისხის სტანდარტი და ბაზრისთვის გასაგები პოზიციონირება.
სამართლიანობისთვის უნდა ითქვას, რომ იმპორტის შეზღუდვა გამოსავალი არ არის. ასეთმა მიდგომამ შეიძლება მოკლევადიანად ფერმერს ფასის დაცვა მისცეს, მაგრამ მომხმარებლისთვის პროდუქტი გააძვიროს და ბაზარზე დეფიციტი შექმნას. უფრო ეფექტიანი გზა იმპორტთან კონკურენციისთვის ადგილობრივი წარმოების გაძლიერებაა. ეს მოიცავს კლიმატურ რისკებზე მორგებულ ჯიშებს, თანამედროვე აგროტექნოლოგიებს, დაზღვევას, ფერმერთა კოოპერაციას, წინასწარ გაყიდვებს, გადამუშავების ხაზებს და ქართული გარგრის, როგორც ხარისხიანი ადგილობრივი პროდუქტის, ცნობადობის გაზრდას. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ბაზარი ყოველთვის აირჩევს იმას, რაც სტაბილურად, დიდი მოცულობით და მისაღებ ფასად შედის ქვეყანაში.
საბოლოოდ, სომხური გარგრის ზრდა ქართულ ბაზარზე არა მხოლოდ იმპორტის სტატისტიკაა, არამედ სარკეა, რომელშიც ჩანს ქართული სოფლის მეურნეობის ერთ-ერთი მთავარი პრობლემა: კარგი პროდუქტი გვაქვს, მაგრამ ხშირად არ გვაქვს საკმარისი მოცულობა, მდგრადი წარმოება და რეალიზაციის სისტემა. მომხმარებლისთვის სომხური გარგარი არჩევანია, ვაჭრობისთვის მიწოდების გარანტია, ფერმერისთვის კი ძლიერი კონკურენტი. ამიტომ პოლიტიკის მთავარი ამოცანა იმპორტთან ბრძოლა კი არა, ისეთი პირობების შექმნა უნდა იყოს, სადაც ქართული გარგარი გემოსთან ერთად სტაბილურობით, ხარისხითა და ფასითაც შეძლებს კონკურენციას.
წყაროები:
https://kvirispalitra.ge/article/147801-ratom-uchirs-kartul-gargars/
https://commersant.ge/news/economic/saqartveloshi-gargaris-importi-39-it-gaizarda
https://1tv.ge/news/rusetma-somkhetidan-kurkovani-khilis-importi-shezghuda/
https://1tv.ge/news/rusetma-somkhetidan-mteli-sakarantino-produqciis-importi-akrdzala/
https://www.rda.gov.ge/programs/305853-danerge-momavali/
