ნავთობი იაფდება, ბენზინი ჯერ არა, - რატომ იგვიანებს საერთაშორისო ფასების ეფექტი საქართველოს ბაზარზე?
მსოფლიო ბაზარზე ნავთობის ფასის მკვეთრი კლების მიუხედავად, საქართველოში ბენზინის გაიაფების პროცესი ჯერ სრულად არ დაწყებულა. საერთაშორისო ბირჟებზე „ბრენტის“ ტიპის ნავთობი ივნისის ბოლოს 74 დოლართან ახლოს ჩამოვიდა და ფაქტობრივად დაუბრუნდა იმ ნიშნულებს, რომლებიც ირანის ომისა და ჰორმუზის სრუტის გარშემო შექმნილ კრიზისამდე არსებობდა. თუმცა საქართველოს ბაზარზე სურათი გაცილებით ნელია, ბენზინის ფასი ძირითად ქსელებში თითქმის უცვლელია, დიზელზე კი გარკვეული შემცირება უკვე გამოჩნდა. სწორედ ეს ქმნის მთავარ კითხვას, როდესაც ნავთობი ძვირდება, საქართველოში საწვავი შედარებით სწრაფად ძვირდება, მაგრამ როდესაც გლობალური ფასი მცირდება, ადგილობრივ ბაზარზე ეფექტი დაგვიანებით და ნაწილობრივ ჩანს.
საწვავის ბაზრის მონაწილეები ამ შეფერხებას იმით ხსნიან, რომ საქართველოში ფასები პირდაპირ „ბრენტის“ დღიურ ღირებულებაზე არ ყალიბდება. კომპანიები ნავთობპროდუქტებს ყიდულობენ საერთაშორისო „პლატცის“ ინდექსის მიხედვით, ამასთან, ადგილობრივ ფასზე მოქმედებს უკვე შეძენილი მარაგები, ლოგისტიკა, გაცვლითი კურსი, გადასახადები, მიწოდების კონტრაქტების განახლების ვადები და რეგიონული რისკები. მომხმარებლისთვის კი ეს არგუმენტი ბოლომდე დამაჯერებელი არ არის, რადგან ბაზარზე წლების განმავლობაში დამკვიდრებული პრაქტიკა აჩენს განცდას, რომ გაძვირების ეფექტი სწრაფად გადადის საცალო ფასში, გაიაფების ეფექტი კი უფრო ნელა და ფრთხილად აისახება.
ნავთობკომპანია „ქონექთის“ დირექტორი ჯემალ ონიანი ამბობს, რომ უახლოეს პერიოდში ახალი კონტრაქტები გაფორმდება და საწვავზე ფასი ეტაპობრივად შემცირდება. მისი განმარტებით, კომპანიებისთვის გადამწყვეტი არა მხოლოდ ნედლი ნავთობის საბირჟო ფასი, არამედ ნავთობპროდუქტების შესყიდვის საერთაშორისო ინდექსია. „მნიშვნელოვანია, მოსახლეობამ იცოდეს, რომ „ბრენტის“ ფასი ასახავს ნედლი ნავთობის ღირებულებას მსოფლიო ბაზარზე. ჩვენ შესყიდვას ვახორციელებთ „პლატცის“ საერთაშორისო ინდექსის მიხედვით. ამ ეტაპზე, კომპანია „ქონექთის“ გუნდი აქტიურად მუშაობს მომწოდებლებთან, რათა შევისყიდოთ გაიაფებული ნავთობპროდუქტები და შემდეგ შემოვიტანოთ საქართველოს ბაზარზე. უახლოეს პერიოდში მოხდება ახალი კონტრაქტების გაფორმება და საწვავის შემოტანა ქვეყანაში. ალბათ, სამი-ოთხი კვირის მანძილზე, ეტაპობრივად აისახება ეს სამომხმარებლო ფასებზეც“, ამბობს ონიანი. მისი შეფასებით, ბოლო თვეებში საწვავის გაძვირება ძირითადად ირანის გარშემო განვითარებულ მოვლენებს უკავშირდებოდა. „ირანში მიმდინარე მოვლენებმა მნიშვნელოვანი ზეგავლენა მოახდინა საერთაშორისო ფასებზე. თუ სტაბილურად გაგრძელდება კლება და გეოპოლიტიკური მდგომარეობა კიდევ არ გაუარესდება, ვფიქრობთ, შენარჩუნდება დაბალი ფასი. გარკვეული დრო დასჭირდება ასახვას ბაზარზე. სავარაუდოდ, როგორც წესი, ფასების ცვლილება საქართველოში აისახება სამი-ოთხი კვირის განმავლობაში ეტაპობრივად“, აღნიშნავს ონიანი.
მსგავს პოზიციას იზიარებს ეკონომისტი პაატა ბაირახტარიც, რომლის შეფასებით, საერთაშორისო ბაზრის ტენდენციის ადგილობრივ ფასში ასახვას გარკვეული დრო სჭირდება. „დიახ, ნავთობის გაიაფების პროცესი ერთი კვირაზე მეტია რაც დაიწყო, მაგრამ ეს პროცესი საქართველოს საწვავის ბაზარზე ასახვას ვერ მოასწრებდა. საშუალოდ, გლობალური ბაზრების ტენდენციების გადაცემის ეფექტი ორიდან სამ კვირამდეა ხოლმე, ყველა სხვა თანაბარი პირობების გათვალისწინებით. თუ არაფერი შეიცვალა ამ ხნის განმავლობაში და სხვა გარემოებებმა არ გადაფარა გლობალურ ბაზრებზე ნავთობის ფასების შემცირების ტენდენცია, საშუალოდ, ორიდან სამ კვირამდეა ხოლმე ადგილობრივ ბაზარზე გადაცემის ეფექტი. აქედან გამომდინარე, ჯერ ეს პერიოდი არ გასულა“, ამბობს ბაირახტარი.
თუმცა კრიტიკული შეფასებები ბაზრის ამ ახსნას ბოლომდე არ იზიარებს. ანალიტიკოს ნიკა შენგელიას პოზიციით, საქართველოს საწვავის ბაზარზე ფასების შემცირება დროულად არ დაიწყება, რადგან მსხვილ მოთამაშეებს მაღალი ფასის შენარჩუნების ინტერესი აქვთ. „საქართველოს ბაზარზე არსებობს კარტელი, რომელსაც აქვს შეთანხმებული ფასები. ამიტომ ეს კარტელი არავითარ შემთხვევაში არ დაიწყებს გაიაფებას დროულად. მეტიც, ისინი შეეცდებიან, მაქსიმალურად დიდხანს შეინარჩუნონ მაღალი ნიშნული, ყოველ შემთხვევაში, ერთ თვემდე პერიოდში საწვავის გაიაფებას არ ველოდები. რაც შეეხება საერთაშორისო ბაზრებს, იქაც ნავთობის ფასი, ჯერჯერობით, 75-80 აშშ დოლარის შუალედში იმერყევებს. ეს იმიტომ, რომ ჰორმუზის სრუტე კი გაიხსნა, მაგრამ შემდეგ ისევ დაიკეტა. შესაბამისად, ჯერ ვერ ვიტყვით, რომ ჰორმუზის სრუტე საბოლოოდ ღიაა მიმოსვლისთვის. იქაც გარკვეული შეფერხებებია და ეს გაურკვევლობა სიტუაციაზე დადებითად ნამდვილად არ მოქმედებს“, - ამბობს შენგელია.
სწორედ აქ არის საკითხის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი, კარტელური შეთანხმების არსებობა სამართლებრივად დადასტურებული ფაქტი არ არის, თუმცა საწვავის ბაზრის მიმართ საზოგადოებრივი ეჭვები ახალი არ არის. კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს 2024 წლის ბაზრის მონიტორინგის შუალედური ანგარიშის მიხედვით, იმპორტის დონეზე ბაზარი დაბალკონცენტრირებულად შეფასდა, 2024 წელს ბენზინისა და დიზელის იმპორტი 47 ეკონომიკურმა აგენტმა განახორციელა, იმპორტის მოცულობამ 1.668 მილიარდი ლიტრი შეადგინა, ხოლო სამი ყველაზე მსხვილი იმპორტიორის წილი 44% იყო. საცალო დონეზე 2024 წელს 1 238 ავტოგასამართი სადგური 383 კომპანიის მიერ ოპერირებდა, ხუთი მსხვილი კომპანიის წილი კი 67.1%-ს შეადგენდა. სააგენტოს შეფასებით, როგორც იმპორტის, ისე საცალო დონეზე კონცენტრაციის მაჩვენებლები დაბალკონცენტრირებული ბაზრის სურათს ქმნის. ამავე დროს, ანგარიში აღიარებს, რომ 2024 წელს ფასების შემცირება სექტემბრის ბოლოსა და ოქტომბერში დაფიქსირდა და ეს პროცესი შესაძლებელია განხილულ იქნეს როგორც ფასების შემცირების დაგვიანებული ასახვა. ეს მნიშვნელოვანი ჩანაწერია, რადგან ის ოფიციალური უწყების დონეზეც ადასტურებს, რომ საწვავის ბაზარზე ფასების შემცირების გადაცემა მომხმარებლამდე შეიძლება დროში გაიწელოს.
ფასების არქივებიც აჩვენებს, რომ ივნისის ბოლოს სურათი არ არის ერთმნიშვნელოვანი. Gulf-ის ქსელში 26 ივნისის მდგომარეობით, G-Force სუპერი 4.17 ლარი ღირდა, G-Force პრემიუმი 3.77 ლარი, G-Force ევრო რეგულარი 3.63 ლარი, ევრო რეგულარი 3.61 ლარი, G-Force ევრო დიზელი 4.07 ლარი, ევრო დიზელი კი 3.97 ლარი. მაისის ბოლოსთან შედარებით ბენზინის ძირითადი კატეგორიები უცვლელია, ხოლო დიზელზე შემცირება ჩანს. SOCAR-ის ფასების არქივის მიხედვითაც, 24-27 ივნისს ნანო სუპერი 4.15 ლარი, ნანო პრემიუმი 3.75 ლარი, ნანო ევრო რეგულარი 3.60 ლარი ღირდა, ევრო 5 დიზელი კი 4.05 ლარი იყო. 22 ივნისამდე SOCAR-ის არქივში ევრო 5 დიზელის ფასი 4.25 ლარი იყო, რაც ნიშნავს, რომ დიზელზე 20 თეთრიანი შემცირება უკვე დაფიქსირდა, მაგრამ ბენზინის ფასები იგივე პერიოდში უცვლელი დარჩა. ამიტომ უფრო ზუსტი შეფასება იქნება არა ის, რომ საწვავი საერთოდ არ იაფდება, არამედ ის, რომ გაიაფება ჯერ ძირითადად დიზელზე ჩანს, ბენზინზე კი მომხმარებელი ფასის შემცირებას პრაქტიკულად ვერ ხედავს.
საერთაშორისო კონტექსტი ამ პროცესს კიდევ უფრო ართულებს. ჰორმუზის სრუტე მსოფლიო ენერგეტიკული ვაჭრობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი არტერიაა. ამერიკის ენერგეტიკული ინფორმაციის ადმინისტრაციის მონაცემებით, 2024 წელს ამ სრუტეში საშუალოდ დღეში 20 მილიონი ბარელი ნავთობი და ნავთობპროდუქტი გადიოდა, რაც მსოფლიო ნავთობისა და სხვა თხევადი საწვავის მოხმარების დაახლოებით 20%-ს უდრიდა. ამიტომ ჰორმუზის გარშემო ნებისმიერი სამხედრო ან პოლიტიკური დაძაბულობა სწრაფად აისახება ნავთობის საერთაშორისო ფასზე, გადაზიდვის ღირებულებაზე და რისკის პრემიაზე. ივნისის ბოლოს საერთაშორისო ფასები მართლაც დაეცა, „ბრენტი“ 74 დოლარზე ქვემოთაც ჩამოვიდა, მაგრამ ბაზარი ისევ ძალიან მგრძნობიარეა ნებისმიერი ახალი ინციდენტის მიმართ. ეს არგუმენტი აძლიერებს იმ პოზიციას, რომ კომპანიები შესაძლოა ფრთხილობენ და ახალი კონტრაქტების გაფორმებამდე ფასს სწრაფად არ ცვლიან.
მეორე მხრივ, საქართველოს საწვავის ბაზარი მთლიანად იმპორტზეა დამოკიდებული, ამიტომ მომხმარებლისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რომ ფასის ფორმირება მაქსიმალურად გამჭვირვალე იყოს. როდესაც ნავთობის გლობალური ფასი მცირდება, მაგრამ ადგილობრივ ბაზარზე ბენზინის ფასი უცვლელია, ჩნდება ლეგიტიმური კითხვა, რა ნაწილი მოდის რეალურ ხარჯებზე და რა ნაწილი, კომპანიების საფასო პოლიტიკაზე. ამ კითხვაზე პასუხს მხოლოდ კომპანიების განმარტება ვერ გასცემს. საჭიროა კონკურენციის სააგენტოს უფრო ოპერატიული მონიტორინგი, იმპორტის თვითღირებულების, საცალო მარჟებისა და ფასების გადაცემის ვადების რეგულარული ანალიზი, რადგან საწვავი საქართველოში მხოლოდ ერთი პროდუქტი არ არის. ის გავლენას ახდენს ტრანსპორტზე, ლოგისტიკაზე, სოფლის მეურნეობაზე, მშენებლობაზე, საკვების ფასებზე და საბოლოოდ ინფლაციურ მოლოდინებზე.
ბიზნესისთვის საწვავის ფასი ერთ-ერთი ყველაზე მგრძნობიარე ხარჯია. თუ საერთაშორისო ბაზარზე გაიაფება საქართველოში სწრაფად არ აისახა, კომპანიებს არ უმცირდებათ ლოგისტიკური ხარჯები, მომხმარებელი ვერ იღებს ფასების შემცირების ეფექტს, ხოლო ინფლაციური წნეხი უფრო დიდხანს ნარჩუნდება. სწორედ ამიტომ, ნავთობის გაიაფება მხოლოდ ავტოგასამართ სადგურებზე ბენზინის ფასის საკითხი არ არის. ეს არის ეკონომიკური კონკურენციის, მომხმარებელთა დაცვისა და ბაზრის გამჭვირვალობის ტესტიც.
საბოლოოდ, არსებული მონაცემები აჩვენებს, რომ ორივე მხარის არგუმენტს აქვს საფუძველი. კომპანიებისა და ეკონომისტების ნაწილი სწორად მიუთითებს, რომ საერთაშორისო ფასის ცვლილება საქართველოში ავტომატურად და იმავე დღეს ვერ აისახება, რადგან არსებობს კონტრაქტები, მარაგები, ლოგისტიკა, გადასახადები და გეოპოლიტიკური რისკები. კრიტიკოსებიც სამართლიანად სვამენ კითხვას, რატომ არის ფასების შემცირება უფრო ნელი, ვიდრე ზრდა და რატომ რჩება ბენზინის ფასი უცვლელი მაშინ, როდესაც გლობალური ნავთობი უკვე მნიშვნელოვნად გაიაფდა. ამიტომ საქართველოს საწვავის ბაზრის მთავარი პრობლემა დღეს მხოლოდ ფასი არ არის. მთავარი პრობლემა არის ნდობა. თუ უახლოეს კვირებში საერთაშორისო ბაზარზე დაბალი ფასი შენარჩუნდება და საქართველოში ბენზინი მაინც არ გაიაფდება, კარტელური შეთანხმების შესახებ ეჭვები კიდევ უფრო გაძლიერდება. თუ ფასები ეტაპობრივად შემცირდება, კომპანიების არგუმენტი დროითი ლაგის შესახებ ნაწილობრივ გამართლდება. ამ პროცესში გადამწყვეტი იქნება არა განცხადებები, არამედ კონკრეტული ფასები ავტოგასამართ სადგურებზე.
წყაროები:
https://www.resonancedaily.com/index.php?id_artc=253983&id_rub=3- Gulf Georgia, საწვავის ფასების არქივი
https://gulf.ge/ge/fuel_prices - SOCAR Georgia Petroleum, საწვავის ფასების არქივი
https://sgp.ge/price-archive - საქართველოს კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს 2024 წლის საწვავის ბაზრის მონიტორინგის შესახებ ინფორმაცია, 1TV
https://1tv.ge/news/konkurenciis-saagento-saavtomobilo-sawvavis-bazris-monitoringis-shualedur-angarishs-aqveynebs/ - საქართველოს კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტო, ბაზრის მონიტორინგის გვერდი
https://gcca.gov.ge/index.php?m=358 - „რადიო თავისუფლება“, როდის გაიაფდება საწვავი საქართველოში?
https://www.radiotavisupleba.ge/amp/%E1%83%A0%E1%83%9D%E1%83%93%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%98%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%AC%E1%83%95%E1%83%90%E1%83%95%E1%83%98-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98/33784750.html - Euronews, Brent crude falls below $74 for first time since start of the Iran war
https://www.euronews.com/business/2026/06/24/brent-crude-falls-below-74-for-first-time-since-start-of-the-iran-war - Reuters, Oil settles lower on hopes for progress around Strait of Hormuz flows
https://www.reuters.com/business/energy/oil-gains-after-selloff-awaits-progress-strait-hormuz-flows-2026-06-23/ - Reuters, Crude shipments through Hormuz at highest since Iran war began
https://www.reuters.com/business/energy/crude-shipments-through-hormuz-highest-since-war-amid-concerns-over-iran-exit-2026-06-25/ - U.S. Energy Information Administration, Strait of Hormuz as oil transit chokepoint
https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=65504
