ახლო აღმოსავლეთში მიმდინარე ომმა და ენერგეტიკულ ბაზრებზე შექმნილმა დეფიციტის მოლოდინმა ნავთობისა და ბუნებრივი აირის ფასები გაზარდა, რამაც მსოფლიოს უმსხვილესი ენერგეტიკული კომპანიების ფინანსური მდგომარეობა კვლავ გააუმჯობესა. Reuters-ის შეფასებით, თუ მაღალი ფასები შენარჩუნდება, ExxonMobil-სა და Chevron-ს შესაძლოა 2022 წლის ენერგეტიკული კრიზისის შემდეგ ყველაზე ძლიერი მოგება ჰქონდეთ, ევროპული ნავთობკომპანიების შემოსავლიანობა კი სხვა სექტორებს მნიშვნელოვნად აჭარბებს. ამგვარად, ერთი და იგივე კრიზისი მომხმარებლებისთვის ძვირ საწვავსა და ინფლაციას ნიშნავს, ნავთობკომპანიებისთვის კი დამატებით შემოსავალს ქმნის. (reuters.com)

კლიმატის დაცვის ორგანიზაცია Global Witness-ის მიერ კომპანიების კვარტალური ანგარიშების საფუძველზე ჩატარებული გამოთვლით, ექვსმა დიდმა ევროპულმა ნავთობკომპანიამ, Shell-მა, BP-მ, TotalEnergies-მა, Eni-მ, Equinor-მა და Repsol-მა, 2026 წლის პირველ კვარტალში ერთობლივად დაახლოებით 21.7 მილიარდი დოლარის მოგება მიიღო, 43%-ით მეტი, ვიდრე წინა წლის შესაბამის პერიოდში. ორგანიზაცია ზრდას ირანის ომით გამოწვეულ ფასობრივ რყევებს უკავშირებს. ამავე წყაროს მიხედვით, Shell-მა, BP-მ და TotalEnergies-მა რუსეთის მიერ უკრაინაში სრულმასშტაბიანი ომის დაწყებიდან ჯამურად დაახლოებით 252 მილიარდი დოლარი გამოიმუშავეს. ეს მონაცემები Global Witness-ის ანალიზია და არა სახელმწიფო უწყების ოფიციალური სტატისტიკა, თუმცა გამოთვლები კომპანიების საჯარო ფინანსურ ანგარიშებს ეფუძნება. (globalwitness.org)

ცალკეული კომპანიების შედეგები აჩვენებს, რომ მაღალი ფასები ყველასთვის თანაბარ მოგებას არ ქმნის. Shell-ის 2026 წლის პირველი კვარტლის კორექტირებულმა მოგებამ 6.9 მილიარდი დოლარი შეადგინა, რაც ანალიტიკოსთა მოლოდინზე მაღალი იყო და ბოლო ორი წლის საუკეთესო კვარტალური შედეგი აღმოჩნდა. კომპანიამ დივიდენდი 5%-ით გაზარდა, თუმცა აქციების გამოსყიდვის პროგრამა 3.5 მილიარდიდან 3 მილიარდ დოლარამდე შეამცირა, რადგან ნედლეულის გაძვირებამ საბრუნავი კაპიტალის საჭიროებაც გაზარდა. ExxonMobil-ის წმინდა მოგება კი 4.2 მილიარდ დოლარამდე შემცირდა, რადგან ახლო აღმოსავლეთში წარმოების შეფერხებამ ნავთობის მაღალი ფასის დადებითი ეფექტი ნაწილობრივ გააქრო. ეს განსხვავება მიუთითებს, რომ ომი მთლიან სექტორს აძვირებს, მაგრამ მოგებას ყველაზე მეტად ის კომპანიები იღებენ, რომლებიც ფასების რყევით ვაჭრობაში და გადამუშავებაში სარგებლობენ და ნაკლებად არიან დამოკიდებული დაზიანებულ ინფრასტრუქტურაზე. (reuters.com) (reuters.com)

უფრო ფართო სურათში ნავთობკომპანიების ფინანსური მოგება კლიმატის მზარდ ეკონომიკურ ზარალს ემთხვევა. Carbon Majors-ის უახლესი მონაცემებით, 2024 წელს გლობალურმა სათბურის აირების ემისიებმა რეკორდულ 53.2 მილიარდ ტონა CO₂-ის ეკვივალენტს მიაღწია, მხოლოდ წიაღისეული საწვავის გამოყენებით წარმოქმნილი ნახშირორჟანგის ემისიები კი დაახლოებით 38.6 მილიარდი ტონა იყო. ბაზის თანახმად, 1854 წლიდან დღემდე 178 უმსხვილეს მწარმოებელთან დაკავშირებულია დაახლოებით 1.44 ტრილიონი ტონა CO₂-ის ეკვივალენტი, რაც ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ წიაღისეული საწვავისა და ცემენტის გლობალური ემისიების დაახლოებით 70%-ს მოიცავს. ეს მეთოდოლოგია ითვლის როგორც კომპანიების უშუალო საოპერაციო ემისიებს, ისე მათ მიერ გაყიდული საწვავის საბოლოო მოხმარებით წარმოქმნილ ემისიებს. (carbonmajors.org)

Global Witness-ისა და დელავერის უნივერსიტეტის მკვლევართა შეფასებით, ევროკავშირში დაფუძნებული ნავთობკომპანიების მიერ პარიზის შეთანხმების შემდეგ წარმოებული ნავთობისა და გაზის ემისიებთან დაკავშირებულმა მომავალმა კლიმატურმა ზარალმა შესაძლოა 1.5 ტრილიონ ევროს მიაღწიოს. ეს თანხა კომპანიის ბუღალტრულ ვალდებულებას ან უკვე დამდგარ ზარალს არ წარმოადგენს, ის ემისიების მოცულობასა და ნახშირორჟანგის სოციალური ღირებულების მოდელზე დაფუძნებული ეკონომიკური შეფასებაა. კვლევის ავტორები მასშტაბის საჩვენებლად მიუთითებენ, რომ ევროპული წიაღისეული საწვავის სექტორის 2023 წლის მოგებაზე 33%-იანი სპეციალური გადასახადი დაახლოებით 27 მილიარდ ევროს მოაგროვებდა. ამ შეფასების მთავარი გზავნილია, რომ ნავთობკომპანიის მოგება კერძო ფინანსურ ანგარიშში აისახება, კლიმატური ზარალის დიდი ნაწილი კი სახელმწიფო ბიუჯეტებს, დაზღვევის სექტორს, ბიზნესსა და მოსახლეობას ეკისრება. (globalwitness.org)

ნავთობინდუსტრია ამ კრიტიკას ენერგეტიკული უსაფრთხოების არგუმენტით პასუხობს. კომპანიები აცხადებენ, რომ მსოფლიო ეკონომიკა ჯერ კიდევ ნავთობსა და გაზზე მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული და ახალი საბადოების განვითარებაში ინვესტიციის სწრაფმა შეჩერებამ შეიძლება მიწოდების დეფიციტი, ფასების ზრდა და ენერგეტიკული კრიზისი გამოიწვიოს. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მონაცემებიც აჩვენებს, რომ მოთხოვნის გარდაქმნა ჯერ დასრულებული არ არის. 2026 წელს წიაღისეული საწვავის მიწოდებაში გლობალური ინვესტიცია კვლავ 1 ტრილიონ დოლარს გადააჭარბებს, თუმცა ელექტროენერგიის წარმოებასა და ინფრასტრუქტურაში ჩადებული თანხა დაახლოებით 1.6 ტრილიონ დოლარს მიაღწევს. ეს ნიშნავს, რომ კაპიტალი სუფთა ენერგიისკენ სწრაფად გადაადგილდება, მაგრამ ნავთობისა და გაზის სექტორი კვლავ უზარმაზარ ფინანსურ რესურსს იზიდავს. (iea.org) (iea.org)

ამავე დროს, მსხვილი კომპანიები მოგების მნიშვნელოვან ნაწილს აქციონერებს უბრუნებენ. Shell-მა 2025 წელს დაახლოებით 13.9 მილიარდი დოლარი აქციების გამოსყიდვაზე დახარჯა, ხოლო მისი ნაღდი კაპიტალური დანახარჯი 20.9 მილიარდ დოლარს შეადგენდა. კომპანიის სტრატეგიით, საოპერაციო ფულადი ნაკადის 40%-დან 50%-მდე აქციონერებისთვის უნდა განაწილდეს. მხარდამჭერების შეფასებით, ასეთი პოლიტიკა ინვესტორებს ანაზღაურებს და კომპანიას ფინანსურ დისციპლინას უნარჩუნებს. კლიმატის სფეროს სპეციალისტები კი მიიჩნევენ, რომ მაღალი განაწილებები აჩვენებს, რამდენად დიდი რესურსი შეიძლება მოხმარდეს დაბალემისიურ ტექნოლოგიებს ან კლიმატური ზიანის დაფინანსებას. (shell.com) (shell.com)

ნავთობკომპანიების მაღალი მოგება თავისთავად კანონდარღვევას ან ბაზრის მანიპულაციას არ ადასტურებს, ის ძირითადად გლობალური ფასების, წარმოების მოცულობის, გადამუშავების მარჟისა და სავაჭრო ოპერაციების შედეგია. თუმცა ეკონომისტებისა და კლიმატის მკვლევრების შეფასებით, ძირითადი პრობლემა ხარჯებისა და სარგებლის არათანაბარი განაწილებაა. კომპანიები იღებენ მოგებას ძვირი ენერგიისგან, მომხმარებლები იხდიან გაზრდილ ფასს, სახელმწიფოები კი წყალდიდობის, გვალვის, ხანძრის, ჯანდაცვისა და დაზიანებული ინფრასტრუქტურის ხარჯებს ფარავენ.

სწორედ ამიტომ დისკუსია თანდათან გადადის არა იმაზე, უნდა მიიღონ თუ არა კომპანიებმა მოგება, არამედ რამდენად უნდა აისახოს საწვავის ფასსა და კომპანიების საგადასახადო ვალდებულებებში მისი სრული სოციალური და კლიმატური ღირებულება. სპეციალური მოგების გადასახადის მომხრეები აცხადებენ, რომ ენერგეტიკული კრიზისით მიღებული მოულოდნელი შემოსავლის ნაწილი კლიმატის ადაპტაციასა და მოქალაქეების დახმარებას უნდა მოხმარდეს. მოწინააღმდეგეები კი აფრთხილებენ, რომ მუდმივად მაღალი გადასახადები ინვესტიციებს შეამცირებს და მიწოდების უსაფრთხოებას დააზიანებს. საბოლოოდ, ნავთობკომპანიების მოგებისა და კლიმატის კრიზისის წინააღმდეგობის გადაწყვეტა მხოლოდ კორპორაციულ პოლიტიკაზე ვერ იქნება დამოკიდებული, ის მოითხოვს მკაფიო ნახშირბადის ფასს, პროგნოზირებად გადასახადებს, ენერგოეფექტიანობაში ინვესტიციას და სუფთა ენერგიის ინფრასტრუქტურის უფრო სწრაფ განვითარებას.

წყაროები:

https://www.theguardian.com/environment/2026/jul/07/big-oil-companies-profiting-fossil-fuel-global-climate-change

https://www.theguardian.com/environment/2026/apr/15/big-oil-huge-war-windfall-consumers


https://www.theguardian.com/business/2026/apr/28/bp-profits-oil-gas-prices-iran-war-first-quarter