რუსეთი და თურქეთი S-400 ტიპის საჰაერო თავდაცვის სისტემების მომავალზე მოლაპარაკებებს აწარმოებენ. კრემლის პრესმდივანმა დმიტრი პესკოვმა 10 ივლისს დაადასტურა, რომ მოსკოვსა და ანკარას შორის კონტაქტი არსებობს, თუმცა საკითხს „უკიდურესად მგრძნობიარე“ უწოდა და მოლაპარაკებების დეტალები არ დაასახელა. განცხადებას წინ უძღოდა თურქულ მედიაში გავრცელებული ინფორმაცია, რომლის მიხედვითაც ანკარა შესაძლოა რუსული სისტემები ერთ-ერთ სპარსეთის ყურის ქვეყანას გადასცეს, რათა შეერთებულ შტატებთან მრავალწლიანი დავა მოაგვაროს და F-35-ის პროგრამაში დაბრუნების გზა გაიხსნას. ამ ეტაპზე არც სისტემების გაყიდვა, არც მიმღები ქვეყანა და არც შესაძლო გარიგების ფასი ოფიციალურად დადასტურებული არ არის.

თურქეთმა რუსეთთან S-400-ის შესყიდვის დაახლოებით $2.5-მილიარდიანი კონტრაქტი 2017 წელს გააფორმა, მიწოდება კი 2019 წელს დაიწყო. გარიგებამ ანკარას თავდაცვისუნარიანობა ფორმალურად გააძლიერა, მაგრამ მნიშვნელოვნად უფრო ძვირი პოლიტიკური და ეკონომიკური შედეგები წარმოშვა. შეერთებულმა შტატებმა თურქეთი F-35-ის წარმოებისა და შესყიდვის პროგრამიდან ამოიღო, 2020 წელს კი ქვეყნის თავდაცვის ინდუსტრიის სამმართველოსა და მის ხელმძღვანელებზე CAATSA-ს სანქციები დააწესა. ვაშინგტონის პოზიციით, რუსული რადარი შესაძლოა F-35-ის ტექნიკური მონაცემების შესაგროვებლად ყოფილიყო გამოყენებული და NATO-ს სისტემებთან უსაფრთხოდ ვერ ინტეგრირდებოდა.

ანკარისთვის ფინანსური შედეგი მხოლოდ S-400-ში გადახდილი თანხით არ შემოიფარგლება. თურქეთის ხელისუფლების განცხადებით, ქვეყანას F-35-ის პროგრამაში დაახლოებით $1.4 მილიარდი ჰქონდა გადახდილი, თუმცა მისთვის აშენებული თვითმფრინავები თურქეთში აღარ გადაუციათ. ანკარა თავდაპირველად სულ მცირე 100 F-35A-ს შეძენას გეგმავდა და პროგრამაში არა მხოლოდ მყიდველის, არამედ მწარმოებელი პარტნიორის სტატუსით მონაწილეობდა. შესაბამისად, პროგრამიდან გამორიცხვამ თურქულ კომპანიებს თვითმფრინავის ნაწილების წარმოებიდან მოსალოდნელი მრავალწლიანი კონტრაქტებიც დააკარგვინა.

თურქეთის გამორიცხვა თავად F-35-ის პროგრამისთვისაც ძვირი აღმოჩნდა. აშშ-ის მთავრობის ანგარიშვალდებულების ოფისის, GAO-ს მონაცემებით, ამერიკულ მხარეს თურქული მომწოდებლების მიერ წარმოებული 1,005 კომპონენტისთვის ალტერნატიული მწარმოებლების მოძიება დასჭირდა. 2021 წლის ივლისისთვის მომწოდებლების ჩანაცვლებაზე უკვე $1.355 მილიარდი იყო დახარჯული, ხოლო დარჩენილი სამუშაოსთვის კიდევ დაახლოებით $46.6 მილიონი იგეგმებოდა. ამგვარად, S-400-ის დავასთან დაკავშირებული პირდაპირი, საჯაროდ ცნობილი დანახარჯები ორივე მხარისთვის სულ მცირე $5 მილიარდს უახლოვდება, თუ ერთმანეთს დავუმატებთ S-400-ის დაახლოებით $2.5-მილიარდიან ფასს, თურქეთის მიერ F-35-ისთვის გადახდილ $1.4 მილიარდს და აშშ-ის მომწოდებლების ჩანაცვლების დაახლოებით $1.4-მილიარდიან ხარჯს. ეს არ არის წმინდა ეკონომიკური ზარალის სრული შეფასება, რადგან არ მოიცავს დაკარგულ თურქულ წარმოებას, შესაძლო შემოსავლებს, დაფინანსების ხარჯებსა და სამხედრო ავიაციის ჩანაცვლების ფასს.

საკითხი კვლავ აქტუალური მას შემდეგ გახდა, რაც აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა 7 ივლისს ანკარაში გამართულ NATO-ს სამიტზე განაცხადა, რომ თურქეთისთვის დაწესებული სანქციების მოხსნას გეგმავს და F-35-ის შესაძლო გაყიდვასაც განიხილავს. თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰაქან ფიდანმა მოგვიანებით თქვა, რომ ორივე მხარეს პრობლემის გადაწყვეტის პოლიტიკური ნება აქვს და მოლაპარაკებებიდან შედეგს უახლოეს მომავალში ელოდება. თუმცა პრეზიდენტის პოლიტიკური განცხადება სანქციების ავტომატურ გაუქმებასა და თვითმფრინავების დაუყოვნებლივ გაყიდვას არ ნიშნავს. აშშ-ის მოქმედი კანონმდებლობა თურქეთისთვის F-35-ის გადაცემას ზღუდავს მანამ, სანამ ქვეყანა S-400-ს ფლობს ან ექსპლუატაციის შესაძლებლობას ინარჩუნებს, შეთანხმებას კი კონგრესის მნიშვნელოვანი ნაწილის წინააღმდეგობაც ახლავს.

სწორედ ამიტომ მესამე ქვეყნისთვის S-400-ის გადაცემა კომპრომისულ გამოსავლად განიხილება. ასეთი სქემა ანკარას საშუალებას მისცემდა, ფორმალურად აღარ ფლობდეს რუსულ სისტემას, ვაშინგტონს კი უსაფრთხოების მთავარი არგუმენტის მოხსნის შესაძლებლობას მისცემდა. თუმცა სისტემის გაყიდვა მხოლოდ თურქეთის გადაწყვეტილებაზე არ არის დამოკიდებული. თავდაპირველი კონტრაქტი შესაძლოა შეიცავდეს საბოლოო მომხმარებლისა და მესამე მხარისთვის გადაცემის შეზღუდვებს, რის გამოც რუსეთის თანხმობა პრაქტიკულად აუცილებელი შეიძლება გახდეს. კრემლის მიერ მიმდინარე კონტაქტების დადასტურებაც მიუთითებს, რომ შესაძლო გარიგება სამმხრივ პოლიტიკურ შეთანხმებას მოითხოვს და უბრალო კომერციულ გაყიდვად ვერ განიხილება.

ფინანსურად თურქეთის მთავარი სარგებელი შესაძლოა არა თავად S-400-ის გასხვისებით მიღებული თანხა, არამედ აშშ-ის თავდაცვის ბაზარზე დაბრუნება, სანქციების გაუქმება და მეხუთე თაობის ავიაციაზე ხელმისაწვდომობა იყოს. შესაძლო გაყიდვის ფასი უცნობია და სისტემის საწყისი $2.5-მილიარდიანი ღირებულებით მისი შეფასება არასწორი იქნებოდა, რადგან აქტივის ფასი დამოკიდებული იქნება ტექნიკურ მდგომარეობაზე, რაკეტების მარაგზე, მომსახურების პირობებზე, რუსეთის თანხმობასა და მიმღები ქვეყნის მოთხოვნებზე. ამასთან, ანკარას F-35-ის პროგრამაში ძველი პარტნიორის სტატუსით დაბრუნება გარანტირებული არ აქვს. უფრო რეალისტური სცენარი შესაძლოა თვითმფრინავების ცალკე სახელმწიფო შესყიდვა იყოს, რადგან თურქული მომწოდებლების ჩანაცვლებაზე აშშ-მა უკვე მილიარდზე მეტი დახარჯა და გლობალური საწარმოო ჯაჭვი მნიშვნელოვნად გადააწყო. ეს არის არსებული მონაცემებიდან გამომდინარე ანალიტიკური შეფასება და არა ოფიციალურად შეთანხმებული პირობა.

თურქეთი პარალელურად სხვა მიმართულებებსაც ავითარებს. ქვეყანა F-16-ის მოდერნიზაციას, Eurofighter Typhoon-ის შეძენას და საკუთარი მეხუთე თაობის KAAN-ის პროგრამას განიხილავს, ხოლო გრძელვადიანი საჰაერო თავდაცვისთვის ადგილობრივ „ფოლადის გუმბათს“ ქმნის. საფრანგეთიც უფრო მოქნილ პოზიციას ავლენს თურქეთისთვის ფრანგულ-იტალიური SAMP/T სისტემის შესაძლო მიწოდებასთან დაკავშირებით. ეს ნიშნავს, რომ S-400-ის საკითხის მოგვარება თურქეთს მხოლოდ F-35-ზე წვდომას კი არ გაუხსნიდა, არამედ NATO-სა და ევროპულ თავდაცვით პროექტებში უფრო ღრმა ინტეგრაციის პირობებსაც შეუქმნიდა.

საბოლოოდ, რუსეთთან მიმდინარე კონსულტაცია აჩვენებს, რომ 2017 წლის $2.5-მილიარდიანი გადაწყვეტილება დღეს გაცილებით დიდი ეკონომიკური და გეოპოლიტიკური შეთანხმების ნაწილად იქცა. თურქეთისთვის არჩევანი უკვე ერთი რუსული სისტემის შენარჩუნებასა და გაყიდვას შორის აღარ დგას. საკითხი ეხება ათეულობით მილიარდი დოლარის ღირებულების სამომავლო ავიაციურ შესყიდვებს, თავდაცვის ინდუსტრიის საერთაშორისო კონტრაქტებს, ამერიკული სანქციების მოხსნას და NATO-ში ანკარის პოზიციის განმტკიცებას. სანამ რუსეთის თანხმობა, S-400-ის საბოლოო დანიშნულება და აშშ-ის კონგრესის პოზიცია ცნობილი არ გახდება, გარიგების დასრულებულად გამოცხადება ნაადრევია.

წყაროები: