მაისის ბოლოს მსოფლიო ენერგეტიკულ ბაზრებზე პარადოქსული ვითარება შეიქმნა. მიუხედავად იმისა, რომ ირანის გარშემო სამხედრო დაძაბულობის პიკი უკვე გავლილია, ჰორმუზის სრუტეში ნავთობის ტრანსპორტირება ნაწილობრივ აღდგა და ვაშინგტონსა და თეირანს შორის მოლაპარაკებების გაგრძელების მოლოდინიც არსებობს, ნავთობის ფასი კვლავ ისტორიულ საშუალო მაჩვენებელზე მნიშვნელოვნად მაღალ ნიშნულზე რჩება. ეს ნიშნავს, რომ გლობალური ენერგობაზარი ჯერ კიდევ შორსაა იმ სტაბილურობისგან, რომელიც კონფლიქტამდე არსებობდა.

ბოლო დღეებში Brent-ის ტიპის ნავთობის ფასი 100 დოლარის ზემოთ აღარ არის, თუმცა კვლავ 90-95 დოლარის დიაპაზონში მერყეობს. ერთი შეხედვით, ეს შეიძლება ნორმალურ ნიშნულად ჩანდეს, მაგრამ რეალურად მიმდინარე ფასები კვლავ ასახავს იმ რისკებს, რომლებიც ახლო აღმოსავლეთის კრიზისმა შექმნა. ენერგეტიკული ბაზრის ანალიტიკოსების შეფასებით, პრობლემა უკვე არა უშუალოდ ომია, არამედ მიწოდების ჯაჭვების აღდგენის სისწრაფე, დაზღვევის ხარჯები, საზღვაო ტრანსპორტის შეფერხება და გეოპოლიტიკური გაურკვევლობა.

მსოფლიოს ნავთობის ბაზარზე ჰორმუზის სრუტეს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. ეს არის სტრატეგიული საზღვაო დერეფანი, რომლის გავლით მსოფლიო ნავთობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაადგილდება. მიუხედავად იმისა, რომ ტანკერების მოძრაობა ნაწილობრივ განახლდა, საერთაშორისო სააგენტოების მონაცემებით, ტრაფიკი ჯერ კიდევ ბევრად ჩამორჩება ომამდელ მოცულობას. სწორედ ამიტომ ნავთობის ფასში კვლავ რჩება ე.წ. „რისკის პრემია“, რომელსაც ტრეიდერები და ენერგოკომპანიები შესაძლო ახალი შეფერხებებისგან თავდასაცავად ითვალისწინებენ.

საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს მონაცემებით, ახლო აღმოსავლეთში შექმნილმა კრიზისმა გლობალური მარაგების შემცირება გამოიწვია. აპრილ-მაისში ბაზარს ასობით მილიონი ბარელის ეკვივალენტური მოცულობა მოაკლდა. მართალია, მიწოდება ნაწილობრივ აღდგა, მაგრამ სპეციალისტები ამბობენ, რომ ომამდელი მოცულობების სრულად დაბრუნებას რამდენიმე თვე დასჭირდება. ზოგიერთი შეფასებით, გარკვეული მიმართულებებით მიწოდების სრული აღდგენა შესაძლოა 2027 წლამდეც ვერ მოხდეს.

ბაზარზე მნიშვნელოვანი ფაქტორია OPEC+-ის პოლიტიკაც. ნავთობის ექსპორტიორი ქვეყნები ცდილობენ წარმოების ზრდა ისე მართონ, რომ ფასის მკვეთრი ვარდნა არ დაუშვან. მაღალი ფასი მათთვის პირდაპირ საბიუჯეტო შემოსავლებს ნიშნავს. განსაკუთრებით მომგებიანია არსებული ვითარება ისეთი მსხვილი ექსპორტიორებისთვის, როგორიცაა რუსეთი, საუდის არაბეთი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები. მაღალი ენერგომატარებლების ფასები მათ ბიუჯეტებს მილიარდობით დოლარის დამატებით შემოსავალს აძლევს.

მომხმარებელი ქვეყნებისთვის სურათი განსხვავებულია. ევროპა, აზიის მრავალი სახელმწიფო და მცირე იმპორტდამოკიდებული ეკონომიკები ენერგორესურსების გაძვირების შედეგად დამატებით ფინანსურ წნეხს განიცდიან. საწვავის მაღალი ფასი ზრდის ტრანსპორტირების, წარმოების, სოფლის მეურნეობისა და ლოგისტიკის ხარჯებს. საბოლოოდ ეს აისახება პროდუქციის ფასზე და ინფლაციის დონეზე.

საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ქვეყანა ნავთობპროდუქტების თითქმის სრულ იმპორტზეა დამოკიდებული. „საქსტატის“ მონაცემებით, ნავთობი და ნავთობპროდუქტები საქართველოს იმპორტის ერთ-ერთ უმსხვილეს კატეგორიად რჩება. შესაბამისად, საერთაშორისო ბაზარზე ფასის ყოველი ცვლილება პირდაპირ აისახება ადგილობრივ საცალო ბაზარზე, ტრანსპორტის ხარჯებზე, ბიზნესის დანახარჯებსა და მოსახლეობის ყოველდღიურ ბიუჯეტზე.

მიუხედავად ამისა, დეფიციტის საფრთხე ამ ეტაპზე არ იკვეთება. საწვავის იმპორტი სხვადასხვა მიმართულებიდან ხორციელდება, მათ შორის აზერბაიჯანიდან, რუმინეთიდან, საბერძნეთიდან, ბულგარეთიდან და თურქეთიდან. ბაზრის მონაწილეების შეფასებით, მთავარი გამოწვევა დღეს არა პროდუქტის ფიზიკური ხელმისაწვდომობა, არამედ ფასის არასტაბილურობაა.

ეკონომისტები ყურადღებას ამახვილებენ კიდევ ერთ მნიშვნელოვან გარემოებაზე. ნავთობის მაღალი ფასი პირდაპირ გავლენას ახდენს ცენტრალური ბანკების პოლიტიკაზეც. როდესაც ენერგორესურსები ძვირდება, ინფლაციის შემცირება რთულდება. შედეგად, ბევრ ქვეყანაში საპროცენტო განაკვეთები მაღალ ნიშნულზე უფრო დიდხანს ნარჩუნდება. ეს კი ბიზნესისთვის სესხების გაძვირებას და ეკონომიკური აქტივობის შენელებას ნიშნავს.

საქართველოს შემთხვევაში ნავთობის ფასი გავლენას ახდენს არა მხოლოდ საწვავის ღირებულებაზე. იზრდება ტვირთების გადაზიდვის ხარჯი, ძვირდება სასოფლო-სამეურნეო პროდუქციის წარმოება, ლოგისტიკა და მრავალი სხვა მომსახურება. სწორედ ამიტომ ენერგეტიკული ბაზრის ცვლილებები საბოლოოდ მთელ ეკონომიკაზე ვრცელდება.

ანალიტიკოსების შეფასებით, ბოლო კვირების ფასების კორექცია დადებითი სიგნალია, თუმცა ბაზარი ჯერ კიდევ არ არის სტაბილური. ენერგეტიკული სექტორის სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ ნავთობის ღირებულების მნიშვნელოვანი შემცირება მხოლოდ იმ შემთხვევაში იქნება შესაძლებელი, თუ ახლო აღმოსავლეთში პოლიტიკური ვითარება სრულად დასტაბილურდება, ჰორმუზის სრუტეში ტრანსპორტირება ჩვეულ რეჟიმს დაუბრუნდება და გლობალური მარაგები აღდგება.

ამ ეტაპზე მსოფლიო ეკონომიკა კვლავ იმ რეალობაში ცხოვრობს, სადაც ომის დასრულება ავტომატურად არ ნიშნავს ენერგეტიკული კრიზისის დასრულებას. ნავთობის ფასი კვლავ რჩება ერთ-ერთ მთავარ ეკონომიკურ რისკფაქტორად, ხოლო მისი გავლენა იგრძნობა როგორც გლობალურ ფინანსურ ბაზრებზე, ისე საქართველოს ყოველდღიურ ეკონომიკურ ცხოვრებაში.

წყაროები: