გლობალურ ნავთობბაზარზე ბოლო კვირების დინამიკა საქართველოს საწვავის ბაზრისთვისაც ფასების კლების მოლოდინს აჩენს, თუმცა მთავარი კითხვა ისევ უცვლელია: რამდენად სწრაფად აისახება საერთაშორისო ბაზარზე ნავთობის გაიაფება ადგილობრივ ავტოგასამართ სადგურებზე.
საერთაშორისო ბაზრებზე ნავთობის ფასი ახლო აღმოსავლეთში დეესკალაციის შემდეგ შემცირდა. Reuters-ისა და სხვა საერთაშორისო წყაროების მიხედვით, სპარსეთის ყურის რეგიონიდან ექსპორტი ივნისში მკვეთრად გაიზარდა, ჰორმუზის სრუტეში ტანკერების მოძრაობა გამოცოცხლდა, ხოლო Brent-ის ბაზარზე მოკლევადიანი მიწოდების ჭარბი სიგნალიც გაჩნდა. Reuters-ის შეფასებით, Brent-ის მოკლევადიან კონტრაქტებში კონტანგოს ნიშნები გამოჩნდა, რაც ბაზარზე ახლო პერიოდის ჭარბ მიწოდებაზე მიუთითებს.
ეს გარემოება ქართულ ბაზარსაც ეხება, რადგან საქართველო ნავთობპროდუქტების იმპორტზეა დამოკიდებული და ადგილობრივი საცალო ფასი რამდენიმე ფაქტორის კომბინაციით ყალიბდება: საერთაშორისო Platts-ის ინდექსი, ლარის კურსი, ლოგისტიკა, აქციზი, ხარისხობრივი სტანდარტი, კომპანიების მარაგები და საცალო მარჟა. ეროვნული ბანკის მიმდინარე მონაცემებით, ივლისის დასაწყისში დოლარი დაახლოებით 2.64 ლარის ფარგლებშია, რაც იმპორტირებული საწვავის თვითღირებულებისთვის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია.
ადგილობრივ ბაზარზე ფასის კლების პირველი ნიშნები უკვე გამოჩნდა არაბრენდირებულ სადგურებზე, სადაც მომხმარებელი საშუალოდ 10-20 თეთრიან შემცირებას ხედავს. ბრენდირებულ ქსელებში ვითარება უფრო ფრთხილია და კომპანიები ფასების გადახედვას, როგორც წესი, ახალი პარტიების შემოტანისა და არსებული მარაგების ამოწურვის შემდეგ იწყებენ. ეს ლოგიკა ქართულ ბაზარზე არაერთხელ გამოჩნდა, ფასის ზრდაც და კლებაც საცალო ქსელამდე დაგვიანებით აღწევს.
სწორედ ასეთ მოლოდინზე საუბრობენ სექტორის წარმომადგენლებიც. BMG-ის მიერ გამოქვეყნებულ მასალაში „სოკარ ჯორჯია პეტროლეუმის“ დირექტორი ნოდარ ყანჩაველი აცხადებს, რომ საერთაშორისო Platts-ზე ბოლო პერიოდში თვითღირებულება დაახლოებით 10%-ით შემცირდა და თუ ეს ტენდენცია შენარჩუნდა, ივლისის პირველ ნახევარში ფასების შემცირება შესაძლებელია 10-15%-ის ფარგლებში. მისივე განმარტებით, კომპანიები ჯერ კიდევ მაისის მარაგებით მუშაობდნენ, რის გამოც ფასის კლება ბაზარზე მყისიერად არ აისახება.
მსგავსად ფრთხილია „ვისოლის“ პოზიციაც. კომპანიის გენერალური დირექტორი ვასილ ხორავა ამბობს, რომ კლების ეფექტი პირველ რიგში დიზელზე უნდა გამოჩნდეს, რადგან ბოლო თვეებში დიზელი ბენზინზე მეტად გაძვირდა. მისი თქმით, „უახლოეს დღეებში ჯერ დიზელზე დავიწყებთ ფასების ცვლილებას“. Connect-ის ხელმძღვანელი ჯემალ ონიანი კი ამბობს, რომ საერთაშორისო ბაზარზე გაიაფებული ნავთობპროდუქტების შესყიდვას, იმპორტს და შემდეგ საცალო ფასში ასახვას დაახლოებით 3-4 კვირა სჭირდება.
ამ მოლოდინს ამყარებს თიბისი კაპიტალის ანალიტიკური ხედვაც. ორგანიზაციის განახლებულ შეფასებაში აღნიშნულია, რომ ახლო აღმოსავლეთში დეესკალაციის შემდეგ Brent-ის ფასი კონფლიქტამდე არსებულ ნიშნულს ჩამოსცდა და 25 ივნისის შემდეგ დაახლოებით 72.5 დოლარის ფარგლებში ივაჭრებოდა. თიბისი კაპიტალის შეფასებით, თუ ესკალაცია აღარ მოხდება და Brent დეკემბრისთვის დაახლოებით 70 დოლარის ფარგლებში დარჩება, წლის ბოლოს ინფლაციის პროგნოზი 5.1%-მდე შეიძლება შემცირდეს. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან საწვავი პირდაპირ მოქმედებს ტრანსპორტზე, ლოგისტიკაზე და საბოლოოდ სამომხმარებლო ფასებზე.
ამასთან, საწვავის გაიაფება ინფლაციაზე მყისიერ ეფექტს არ იძლევა. თიბისი კაპიტალის წინა შეფასებაშიც ხაზგასმული იყო, რომ წარმოების დანახარჯების შემცირების შემთხვევაშიც სამომხმარებლო ფასები ხშირად სიხისტით ხასიათდება და ინფლაციაზე გავლენა დაგვიანებით აისახება. საქსტატის ბოლო მონაცემებით, 2026 წლის ივნისში წლიურმა ინფლაციამ 5.8% შეადგინა, ხოლო საბაზო ინფლაცია 3.5% იყო, რაც აჩვენებს, რომ ფასების საერთო დონე ჯერ კიდევ მაღალია და საწვავის გაიაფება მხოლოდ ერთ-ერთი შემარბილებელი ფაქტორი შეიძლება იყოს.
საწვავის ბაზრის ნაწილი მიიჩნევს, რომ ფასის კლებისთვის საერთაშორისო ბაზარზე არსებული გარემო უკვე საკმარისია. ნავთობპროდუქტების იმპორტიორთა კავშირის თავმჯდომარე ვახტანგ იობაშვილი „რეზონანსთან“ საუბარში ამბობს, რომ ნავთობის ბაზარზე პრობლემა მხოლოდ გეოპოლიტიკა არ არის და ფასის ზრდაში თავისი როლი მსხვილი მომპოვებლების გადაწყვეტილებებსაც ჰქონდა.
„შეთანხმება, ფაქტობრივად, მიღწეულია, თუმცა ნავთობის ბაზარზე პრობლემა მაინც არის, განსაკუთრებით მოპოვების მასშტაბთან დაკავშირებით. რატომღაც მგონია, პრობლემა ხელოვნურადაა შექმნილი. შეგნებულად არის „დანაღმული“ ბაზარი, ვისაც როგორც უნდა გაიგოს. მშვიდობა თუ უნდათ, ამდენი ხნის განმავლობაში მიაღწევდნენ. ტრამპი აცხადებს, რომ შეთანხმდა ირანთან, მაგრამ სად არის შედეგი? მსოფლიო ბაზარი ნავთობის ნაკლებობას განიცდის, ეს ნიშნავს, რომ ნედლი ნავთობის დეფიციტი წარმოიქმნება, რის შემდეგაც ფასები მაღლა იწევს, ეს პროცესები უშლის ხელს მსოფლიო ეკონომიკას. ამჟამად 924 დოლარია ბენზინზე Platts-ის ფასი, როცა ომამდე 700 დოლარი იყო, ჯერ კიდევ შორს ვართ ომამდე არსებული ფასიდან. 937 დოლარი ღირს დიზელის საწვავი. „ვისოლი“ აცხადებს, რომ 10%-ით შეამცირა დიზელის ფასი, თუმცა ბენზინის ღირებულება არ შეცვლილა.
ზოგადად, ნავთობი ისეთი თემაა, რომ ვერავინ გამოიცნობს, რამდენიმე დღის შემდეგ რა იქნება. შეიძლებოდა OPEC-ის ქვეყნებს მინიმუმ 3-ჯერ გაეზარდათ წარმოება, მაგრამ ასე არ მოხდა და ამიტომ მივიღეთ ასეთი მასშტაბური გაძვირება და დღეს უკვე ფასის კლება ქართული ბაზრისთვის გამოწვევაა“, ამბობს იობაშვილი.
ამ პოზიციას საერთაშორისო მონაცემები ნაწილობრივ ეხმიანება, თუმცა სრული სურათი უფრო რთულია. OPEC-ის ოფიციალური განცხადებით, შვიდმა მონაწილე ქვეყანამ ივლისიდან წარმოების 188 ათასი ბარელით დღიურად გაზრდაზე მიიღო გადაწყვეტილება. Reuters-ის წყაროებით, OPEC+ აგვისტოშიც ანალოგიური ზრდის განხილვას აპირებს, თუმცა ბაზარზე ჯერ კიდევ რჩება ტრანსპორტირების, დაზღვევის, ინფრასტრუქტურისა და მოთხოვნის გაურკვევლობა. ამიტომ მხოლოდ წარმოების ფორმალური ზრდა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ საცალო საწვავი ყველა ქვეყანაში ერთდროულად და თანაბრად გაიაფდება.
დისკუსიის მეორე მნიშვნელოვანი ნაწილი საწვავის ხარისხობრივ სტანდარტს უკავშირდება. იობაშვილის შეფასებით, საქართველომ Euro 5-ის მოთხოვნებზე გადასვლით ბაზარზე ფასის დამატებითი წნეხი შექმნა და დროებით მაინც უნდა განიხილოს უფრო მოქნილი რეჟიმი.
„ევროსტანდარტი არც აზერბაიჯანს არ აქვს, არც რუსეთს და სომხეთს, მაგრამ ამით არაფერი შავდება. ჩვენ გაუთვლელი გადაწყვეტილება მივიღეთ, რამაც ნავთობპროდუქტები შიდა ბაზარზე გაგვიძვირა. ზოგადად რთული მოცემულობაა ირგვლივ. რუსეთის სანავთობო ბაზები, ფაქტობრივად, აღარ არის, უკრაინის მიერ დაბომბილია, ამიტომ დაწესდა შეზღუდვა საქართველოს მიმართულებითაც.
შეიძლებოდა სანავთობო ქვეყნებს მოეწესრიგებინათ სიტუაცია, მაგრამ ეტყობა ეს სიტუაცია აწყობთ. ახლა თვითონ ტრამპი გამოვიდა სიტყვით, რომ ნავთობპროდუქტებმა გაიაფება დაიწყოს. ჩვენ სასწრაფოდ უნდა განვიხილოთ საწვავის სტანდარტის თუნდაც დროებითი ცვლილება, რომ ჩვეულებრივ საწვავზე გადავიდეთ, რაც ფასის კლების შესაძლებლობას მოგვცემს. ეს უნდა იყოს დროებითი ღონისძიება. მერწმუნეთ, ხარისხში დიდი სხვაობა არ არის და აქედან გამომდინარე, შეიძლება ამ საკითხის განხილვა.
რაც შეეხება ფასთან დაკავშირებულ პროგნოზს, ვფიქრობ, მსოფლიოში გაიაფების ტენდენცია გაგრძელდება, დაველოდოთ, მათ შორის ჩვენც. არაბრენდირებულები რომ აიაფებენ, სწორედ აქ არის კითხვის ნიშანი“, აცხადებს იობაშვილი.
ამ მოსაზრებას ჰყავს მოწინააღმდეგეებიც. გარემოსდაცვითი არგუმენტი ასეთია: საწვავის სტანდარტის შემცირება შეიძლება მოკლევადიანად ფასის კლების ინსტრუმენტად ჩანდეს, მაგრამ გრძელვადიანად ჰაერის ხარისხს, საზოგადოებრივ ჯანმრთელობას და გარემოსდაცვით პოლიტიკას აზიანებს. გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ინფორმაციით, ბენზინის ხარისხობრივი მოთხოვნები საქართველოში ეტაპობრივად მკაცრდებოდა და გარემოსდაცვითი პარამეტრების მიხედვით ბენზინი 2017 წლიდან Euro 5 სტანდარტს შეესაბამება. დიზელთან დაკავშირებით, 2023 წლიდან ქვეყანაში მხოლოდ Euro 5 სტანდარტის შესაბამისი დიზელის იმპორტი და რეალიზაცია გახდა სავალდებულო, რაც მთავრობამ ჰაერის დაბინძურების შემცირების პოლიტიკას დაუკავშირა.
ამიტომ საკითხი მხოლოდ ფასის არითმეტიკა არ არის. თუ საქართველო დროებით მაინც დაუშვებს დაბალი სტანდარტის საწვავს, ბაზარზე შესაძლოა იაფი ალტერნატივა გაჩნდეს, მაგრამ პარალელურად გაჩნდება გარემოსდაცვითი, რეგულაციური და ევროკავშირთან დაახლოების პოლიტიკის რისკები. მეორე მხრივ, თუ სტანდარტი უცვლელად დარჩება, მომხმარებლისთვის ფასის კლება მხოლოდ მაშინ იქნება ხელშესახები, როცა საერთაშორისო Platts-ის კლება, ლოგისტიკური ხარჯების შემცირება და იმპორტიორების ახალი მარაგები ერთდროულად აისახება საცალო ფასში.
საწვავის ფასის თემა პოლიტიკური წნეხის საგანიც გახდა აშშ-ში. Reuters-ის ინფორმაციით, დონალდ ტრამპმა საწვავის საცალო გამყიდველებს ფასის დაუყოვნებლივ შემცირებისკენ მოუწოდა და სამიზნედ გალონზე დაახლოებით 2.50 დოლარი დაასახელა. აშშ-ის ბაზრის მაგალითი აჩვენებს, რომ ნავთობის გაიაფება ავტომატურად არ ნიშნავს ბენზინის მყისიერ გაიაფებას, რადგან საცალო ფასზე გავლენას ახდენს გადასახადები, გადამუშავების მარჟა, მარაგები, მოთხოვნა და რეგიონული რეგულაციები. ეს ლოგიკა საქართველოსთვისაც აქტუალურია, სადაც საწვავი იმპორტირებულია და ბაზარი გარე შოკებზე სწრაფად რეაგირებს, თუმცა ფასის შემცირებას ხშირად დაგვიანებით ატარებს.
ოფიციალური საგარეო ვაჭრობის მონაცემებიც აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია ნავთობპროდუქტები საქართველოსთვის. საქსტატის 2026 წლის იანვარ-მაისის საგარეო ვაჭრობის მონაცემებით, ნავთობი და ნავთობპროდუქტები საქართველოს უმსხვილეს საიმპორტო ჯგუფებში მეორე ადგილზეა 366.6 მლნ დოლარით. ეს ნიშნავს, რომ საწვავის ფასის ცვლილება მხოლოდ მძღოლების ხარჯი არ არის. ის გავლენას ახდენს სატრანსპორტო მომსახურებაზე, სოფლის მეურნეობის თვითღირებულებაზე, დისტრიბუციაზე, ტურიზმზე და საბოლოოდ მომხმარებლის კალათაზე.
ამავე დროს, ადგილობრივ ბაზარზე მოთხოვნის სურათი ერთგვაროვანი არ არის. ნავთობპროდუქტების იმპორტიორთა კავშირის მონაცემებზე დაყრდნობით, მაისში საქართველოში ბენზინის იმპორტი დაახლოებით 48 ათას ტონამდე შემცირდა, რაც თითქმის 10%-ით ნაკლებია წინა წლის შესაბამის თვესთან შედარებით, ხოლო დიზელის იმპორტი 47 ათას ტონაზე მეტი იყო და წლიურად დაახლოებით 18%-ით შემცირდა. ეს მიუთითებს, რომ მაღალი ფასების პერიოდში ბაზარზე განსაკუთრებით დიზელის მოხმარება და იმპორტი მოექცა წნეხის ქვეშ.
საბოლოოდ, ივლისიდან საწვავის გაიაფება საქართველოში რეალური მოლოდინია, მაგრამ არა გარანტირებული და არა ერთნაირი ყველა ტიპის საწვავზე. ყველაზე სწრაფი კლება, სავარაუდოდ, დიზელზე გამოჩნდება, რადგან ბოლო თვეებში ყველაზე მკვეთრი გაძვირება სწორედ ამ სეგმენტში იყო. ბენზინზე ფასის შემცირება უფრო ნელი და ფრთხილი შეიძლება აღმოჩნდეს, განსაკუთრებით ბრენდირებულ ქსელებში.
მთავარი რისკი ისევ გეოპოლიტიკაა. საერთაშორისო ენერგეტიკული სააგენტოს ივნისის ანგარიშში ხაზგასმულია, რომ US-Iran-ის დროებითი შეთანხმების მიუხედავად, სრული ნორმალიზაცია მყისიერი არ იქნება, რადგან საზღვაო გზების უსაფრთხოება, ლოგისტიკა და მიწოდების ჯაჭვები ჯერ კიდევ აღდგენას საჭიროებს. თუ დეესკალაცია შენარჩუნდა და Brent 70 დოლარის მიდამოებში დარჩა, ქართულ ბაზარზე ფასის შემცირების სივრცე გაიზრდება. თუ ახლო აღმოსავლეთში ან შავი ზღვის რეგიონში რისკი ისევ გაძლიერდა, საწვავის გაიაფების მოლოდინი შეიძლება სწრაფად შეიცვალოს.
ამ ეტაპზე ბაზრის მთავარი დასკვნა ასეთია: საერთაშორისო ფასი კლებისკენ მიდის, მაგრამ მომხმარებლისთვის გადამწყვეტი იქნება არა Brent-ის ერთდღიანი ნიშნული, არამედ Platts-ის დინამიკა, ახალი იმპორტირებული პარტიების ფასი, ლარის კურსი და კომპანიების მზადყოფნა, საერთაშორისო ბაზარზე მიღებული შეღავათი დროულად ასახონ საცალო ფასში.
