მუსიკა ადამიანზე მხოლოდ ემოციურად არ მოქმედებს. ბოლო კვლევები აჩვენებს, რომ მას შეუძლია შეცვალოს ჩვენი ფიზიკური გამძლეობა, ტკივილის აღქმა და, ზოგჯერ, ისტორიის აღქმაც კი. ევროპაში გამოქვეყნებული რამდენიმე ახალი ამბავი ერთ საერთო სურათს ქმნის: მუსიკა და ხელოვნება არა მხოლოდ კულტურული მემკვიდრეობაა, არამედ ცოცხალი სფეროა, სადაც მეცნიერება, ტექნოლოგია და არქივები წარსულს ხელახლა გვაკავშირებს.
ფინეთის იუვესკიულეს უნივერსიტეტის მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ საყვარელი მუსიკა ადამიანს ვარჯიშის თითქმის 20%-ით გახანგრძლივებაში ეხმარება. კვლევაში 50 ზრდასრული ადამიანი მონაწილეობდა. ყველა მათგანი რეგულარულად ვარჯიშობდა და კარგ ფიზიკურ ფორმაში იყო. მონაწილეებმა ორი ერთნაირი ინტენსივობის ტესტი გაიარეს ველოტრენაჟორზე. ერთ შემთხვევაში ისინი მუსიკის გარეშე ვარჯიშობდნენ, მეორე შემთხვევაში კი უსმენდნენ იმ სიმღერებს, რომლებიც თავად აირჩიეს.
შედეგი თვალსაჩინო აღმოჩნდა: მუსიკის გარეშე მონაწილეები საშუალოდ 30 წუთს ძლებდნენ, საკუთარი ფლეილისტით კი 36 წუთს. ამასთან, ორგანიზმზე დატვირთვის მაჩვენებლები თითქმის არ განსხვავდებოდა. ორივე ვარჯიშის ბოლოს მონაწილეებს გულისცემისა და ლაქტატის, ანუ კუნთების დატვირთვასთან დაკავშირებული ნივთიერების, მსგავსი მაჩვენებლები ჰქონდათ.
კვლევის ავტორების განმარტებით, საყვარელი მუსიკა ფიზიკურ დატვირთვას პირდაპირ არ ამცირებს და არც სხეულის შესაძლებლობებს ზრდის. მისი მთავარი ეფექტი სხვა რამეშია: მუსიკა ადამიანს ეხმარება დაღლილობა ნაკლებად მძაფრად აღიქვას და ვარჯიში ბოლომდე მიიყვანოს მაშინაც კი, როდესაც შეწყვეტა სურს. მეცნიერების აზრით, ეს შეიძლება სასარგებლო იყოს არა მხოლოდ სპორტსმენებისთვის, არამედ იმ ადამიანებისთვისაც, ვისაც ფიზიკური აქტივობის ჩვევად ქცევა უჭირს.
მუსიკის გავლენა ადამიანის სხეულზე სხვა კვლევაშიც გამოჩნდა. დანიის ორჰუსის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ მუსიკოსები ტკივილზე ჩვეულებრივ ადამიანებთან შედარებით ნაკლებად მწვავედ რეაგირებენ. მათი ტკივილის ზღვარი უფრო მაღალია, ხოლო რაც უფრო ხშირად არის ადამიანი მუსიკით დაკავებული, მით უფრო ნაკლებად მგრძნობიარე შეიძლება იყოს ტკივილის მიმართ.
მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ მუსიკალურ ინსტრუმენტზე დაკვრა მხოლოდ მუსიკალური უნარების განვითარებას არ ემსახურება. ის სასარგებლოა ტვინისთვისაც: აუმჯობესებს წვრილ მოტორიკას, ეხმარება ადამიანს ენის, მეტყველებისა და მეხსიერების უკეთ ათვისებაში. თუმცა მუსიკოსის ცხოვრება მხოლოდ დადებით მხარეებს არ მოიცავს. რეპეტიციების დროს ათასობით განმეორებითი მოძრაობა ხშირად ქრონიკულ ტკივილს იწვევს. ამის მიუხედავად, მუსიკოსები აგრძელებენ ვარჯიშს, დაკვრას და სცენაზე გამოსვლას.
სწორედ ამ კითხვამ დააინტერესა მკვლევრები: ნამდვილად აქვთ თუ არა მუსიკოსებს უფრო მაღალი ტკივილის ზღვარი? ექსპერიმენტის დროს მეცნიერები რამდენიმე დღის განმავლობაში მუსიკოსებისა და საკონტროლო ჯგუფის მონაწილეებში ხელის არეში ტკივილს იწვევდნენ. გამოყენებული ნივთიერების მოქმედება 24 საათში სრულდებოდა. ამის შემდეგ მკვლევრებმა მუსიკოსებისა და არამუსიკოსების ტვინის რეაქციები შეადარეს.
შედეგი, როგორც მეცნიერები ამბობენ, „გასაოცარი“ აღმოჩნდა. პროფესიონალი მუსიკოსების ტვინი ტკივილზე რეაგირებისას თითქოს წინასწარ აყალიბებდა კონკრეტულ გეგმას სხეულის იმ ნაწილისთვის, სადაც ტკივილი ჩნდებოდა. ეს მექანიზმი ტკივილის კონტროლს და შეგრძნების შემცირებას უწყობდა ხელს. საკონტროლო ჯგუფში მსგავსი რეაქცია არ დაფიქსირდა. კვლევის ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ ეს არ ნიშნავს, თითქოს მუსიკა ქრონიკული ტკივილის წამალია, თუმცა ასეთი კვლევები შეიძლება დაეხმაროს მეცნიერებს იმის გაგებაში, რატომ არიან ზოგი ადამიანები ტკივილის მიმართ უფრო გამძლეები, ვიდრე სხვები.
მუსიკა მეცნიერებისთვის საინტერესოა არა მხოლოდ როგორც სხეულსა და ტვინზე მოქმედი ძალა, არამედ როგორც ისტორიის შესწავლის საშუალებაც. ამის ერთ-ერთი მაგალითია ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტთან დაკავშირებული აღმოჩენები. პირველად ისტორიაში, მეცნიერებმა სცადეს ავსტრიელი კომპოზიტორის სახის სამგანზომილებიანი რეკონსტრუქცია. სასამართლო სამედიცინო სახის რეკონსტრუქციის სპეციალისტებმა ჩეხეთიდან, პოლონეთიდან, იტალიიდან, ბრაზილიიდან და ავსტრალიიდან შექმნეს 3D-მოდელი, რომელიც აჩვენებს, როგორ შეიძლებოდა გამოიყურებოდა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მუსიკოსი.
მუშაობა დაიწყო თავის ქალის ანალიზით, რომელიც, ვარაუდის დონეზე, შესაძლოა მოცარტს ეკუთვნოდეს. თავის ქალა შედარებით კარგ მდგომარეობაში იყო, თუმცა მას ქვედა ყბა და რამდენიმე კბილი აკლდა. დაკარგული ნაწილების აღსადგენად მეცნიერებმა გამოიყენეს სტატისტიკური მონაცემები და XVIII საუკუნის ადამიანებისთვის დამახასიათებელი ანატომიური თავისებურებები.
შემდეგ სპეციალისტებმა 3D-მოდელირების ტექნოლოგია გამოიყენეს. მათ შეისწავლეს რბილი ქსოვილების სისქე ასობით ზრდასრული ევროპელის მონაცემებზე დაყრდნობით, რათა განესაზღვრათ ცხვირის, ტუჩების, ყურებისა და სხვა ნაკვთების ფორმა. მოდელის დასაზუსტებლად გამოიყენეს ანატომიური დეფორმაციის მეთოდიც: მეცნიერებმა ვირტუალური დონორის თავი თავის ქალის პარამეტრებს მოარგეს და ასე შექმნეს უფრო რეალისტური სახე. საბოლოოდ, ბიუსტს დაემატა იმ ეპოქისთვის შესაბამისი ვარცხნილობა და ტანსაცმელი.
მოცარტის გარეგნობა დიდი ხანია საიდუმლოდ რჩება. მისი სიცოცხლისდროინდელი პორტრეტები ძალიან ცოტაა შემორჩენილი და ყველა სანდოდ არ ითვლება. ბევრი გამოსახულება უკვე კომპოზიტორის სიკვდილის შემდეგ შეიქმნა, ხოლო ის პორტრეტები, რომლებიც სიცოცხლის პერიოდშია შესრულებული, ხშირად ბავშვობის ასაკს ასახავს ან არასრულია. ზოგი მათგანის ავთენტურობაც კითხვის ნიშნის ქვეშ დგას. მეცნიერები თავადაც აღნიშნავენ, რომ რეკონსტრუქცია ეფუძნება თავის ქალას, რომლის წარმომავლობა მეცნიერებს შორის დისკუსიის საგანია, ამიტომ ეს არ არის საბოლოო პასუხი, არამედ სამეცნიერო მცდელობა, ისტორიულ ფიგურას უფრო რეალური სახე დაუბრუნდეს.
მოცარტთან დაკავშირებული კიდევ ერთი ამბავი გერმანიიდან გავრცელდა. ლაიფციგის მუსიკალურ ბიბლიოთეკაში იპოვეს კომპოზიტორის ადრე უცნობი ნაწარმოები. ნოტები აღმოაჩინეს არქივისტებმა, რომლებიც კეხელის კატალოგის ახალ გამოცემაზე მუშაობდნენ. კეხელის კატალოგი მოცარტის ნაწარმოებების სრულ ქრონოლოგიურ სიას წარმოადგენს.
კომპოზიცია სხვა ნოტებს შორის ინახებოდა და კომპოზიტორის გარდაცვალებიდან 233 წლის განმავლობაში შეუმჩნეველი დარჩა. სპეციალისტების შეფასებით, მოცარტმა ეს ნაწარმოები 1760-იანი წლების ბოლოს დაწერა, როდესაც ის დაახლოებით 10-დან 13 წლამდე იყო. საუბარია სიმებიანი ტრიოსთვის შექმნილ სერენადაზე, რომელიც დაახლოებით 13 წუთს გრძელდება და შვიდი მოკლე ნაწილისგან შედგება.
არქივისტები არ გამორიცხავენ, რომ ახალგაზრდა მოცარტმა ეს ნაწარმოები თავისი დისთვის შექმნა. ამასთან, მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ნაპოვნი ხელნაწერი თავად მოცარტის ხელით შესრულებული არ არის. ეს არის ასლი, რომელიც 1780 წელს შეიქმნა. მიუხედავად ამისა, აღმოჩენა მნიშვნელოვანი რჩება, რადგან ის მოცარტის ადრეულ შემოქმედებაზე ახალ ინფორმაციას იძლევა და კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ევროპულ არქივებში ჯერ კიდევ შეიძლება ინახებოდეს მასალები, რომლებიც მსოფლიო კულტურის ისტორიას ავსებს.
დაკარგული კულტურული მემკვიდრეობის დაბრუნების კიდევ ერთი მაგალითი იტალიას უკავშირდება. იქ იპოვეს სანდრო ბოტიჩელის ნახატი „მადონა ყრმით“, რომელიც 50 წლის განმავლობაში დაკარგულად ითვლებოდა. სინამდვილეში, ნამუშევარი იმავე ოჯახში ინახებოდა, რომელსაც ის მრავალი თაობის განმავლობაში ეკუთვნოდა.
XV საუკუნეში შექმნილი ნახატი დაახლოებით 100 მილიონ ევროდ არის შეფასებული. თავდაპირველად ის ქალაქ სანტა-მარია-ლა-კარიტას ეკლესიაში იყო დაცული, შემდეგ კი ადგილობრივი ოჯახის საკუთრებაში გადავიდა. ხელოვნებათმცოდნეები მიიჩნევენ, რომ ეს ნამუშევარი თავად ბოტიჩელისთვის ერთ-ერთი საყვარელი იყო. მადონას სახე, მათი შეფასებით, შთაგონებული იყო სიმონეტა ვესპუჩით, ბოტიჩელის მუზით, რომელიც 23 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
უცნობია, რატომ აღარ ამოწმებდა სახელმწიფო ამ ნამუშევარს ათწლეულების განმავლობაში. ბოლო ვიზიტის დროს სპეციალისტებმა ნახატი მძიმე მდგომარეობაში აღმოაჩინეს: მას ჰქონდა მრავალი ნაკაწრი და ფერის ცვლილებები, რაც ლაქის საფარის დაჟანგვამ გამოიწვია. ახლა ნამუშევარს რესტავრაცია ელოდება. რესტავრატორები იმედოვნებენ, რომ აღდგენის შემდეგ ბოტიჩელის „მადონა ყრმით“ გამოფენაზე წარდგენასაც შეძლებენ.
ამ ამბებს ერთი საერთო ხაზი აერთიანებს: ევროპაში კულტურა არ არის მხოლოდ მუზეუმებში დაცული წარსული. მუსიკა დღეს იკვლევა როგორც ადამიანის გამძლეობისა და ტკივილის აღქმის ნაწილი. მოცარტის მემკვიდრეობა ცოცხლდება როგორც არქივებში ნაპოვნი ნოტებით, ისე თანამედროვე 3D-ტექნოლოგიით. ბოტიჩელის დაკარგული ნახატის აღმოჩენა კი გვახსენებს, რომ ხელოვნების ისტორია ჯერ კიდევ არ არის ბოლომდე დაწერილი.
საბოლოოდ, ეს ხუთი ამბავი აჩვენებს, როგორ კვეთს ერთმანეთს მეცნიერება, მედიცინა, ტექნოლოგია და კულტურული მემკვიდრეობა. მუსიკა ადამიანს ვარჯიშში ეხმარება, მუსიკოსების ტვინი ტკივილს სხვანაირად პასუხობს, მეცნიერები ისტორიულ ფიგურებს სახეს უბრუნებენ, არქივები ახალ ნაწარმოებებს პოულობენ, ხოლო დაკარგული ნახატები ათწლეულების შემდეგ ისევ ჩნდება. ევროპული კულტურა ამ პროცესში მხოლოდ მემკვიდრეობა კი არა, ცოცხალი კვლევის სივრცეა.
https://euro-pulse.ru/news/uchenye-vossozdali-liczo-moczarta/
https://euro-pulse.ru/news/najdeno-ranee-neizvestnoe-proizvedenie-moczarta/
https://euro-pulse.ru/news/v-italii-nashli-poteryannuyu-50-let-nazad-kartinu-bottichelli/
