მოსავლის ასაღები ტექნიკის დეფიციტი და კითხვები სახელმწიფოს როლზე?
საქართველოს სოფლის მეურნეობის სექტორში მოსავლის ასაღები ტექნიკის დეფიციტი კვლავ ერთ-ერთ მთავარ პრობლემად რჩება. მიუხედავად იმისა, რომ სახელმწიფო ტექნიკის შეძენას თანადაფინანსების პროგრამით წლებია ხელს უწყობს, ფერმერები ამბობენ, რომ არსებული რესურსი მოთხოვნას ვერ პასუხობს და აგროვადების დაცვით მოსავლის აღება ყოველწლიურად უფრო რთულდება.
პრობლემა განსაკუთრებით მწვავედ დგას მარცვლეულის წარმოებისა და მეცხოველეობის მიმართულებით, სადაც მოსავლის აღება მოკლე პერიოდში უნდა დასრულდეს. ტექნიკის დაგვიანების შემთხვევაში ფერმერი კარგავს როგორც მოსავლის ხარისხს, ისე შემოსავალს, ზოგჯერ კი მოსავალი სრულად ნადგურდება.
ფერმერების მთავარი მოთხოვნაა, სახელმწიფო თანადაფინანსება მხოლოდ ახალ ტექნიკაზე აღარ ვრცელდებოდეს და პროგრამაში ხარისხიანი მეორადი აგრეგატებიც ჩაერთოს. მათი განმარტებით, ახალი მოსავლის ასაღები ტექნიკა იმდენად ძვირია, რომ სახელმწიფო დახმარების მიუხედავად, მცირე და საშუალო მეურნეობებისთვის მისი შეძენა ხშირად შეუძლებელია.
მარცვლეულის მწარმოებელთა ასოციაციის ხელმძღვანელი ნიკოლოზ ბენიაიძე ამბობს, რომ მხოლოდ ერთი სილოსამღები კომბაინის ღირებულება ზოგ შემთხვევაში 2 მილიონ ლარს აღწევს.
„ჩვენ ვითხოვდით სილოსამღებ კომბაინს, რომელიც მეცხოველეობის მიმართულებისთვის აუცილებელია. ეს საკმაოდ ძვირი ტექნიკაა და ზოგ შემთხვევაში მისი ღირებულება 2 მილიონ ლარამდეც ადის. როდესაც ასეთ ფასზე ვსაუბრობთ, ვფიქრობ, სახელმწიფომ მეორადი ტექნიკის შეძენაც უნდა წაახალისოს. ქვეყანაში რამდენიმე ათეული სილოსამღები კომბაინია საჭირო, რეალურად კი ათიც არ გვაქვს“, - ამბობს ბენიაიძე.
მისი შეფასებით, ტექნიკის სიმცირე ფერმერებს აგროვადების დაცვას უშლის ხელს. რიგ შემთხვევებში მოსავალი ვერ იკრიფება და მინდორში რჩება, რადგან საჭირო დროს თავისუფალი კომბაინი ან შესაბამისი აგრეგატი ვერ მოიძებნა.
კლიმატური პირობების ცვლილებამ მოსავლის აღებისთვის განკუთვნილი პერიოდი კიდევ უფრო შეამცირა. ბენიაიძის თქმით, თუ წარსულში ხორბლის აღება დაახლოებით ერთი თვის განმავლობაში იყო შესაძლებელი, ახლა ფერმერებს ხშირად მხოლოდ 10-დან 15 დღემდე დრო აქვთ.
„ევროპის იმ ქვეყნებს ვემსგავსებით, სადაც მოსავლის ასაღებად ძალიან მოკლე პერიოდია. განსხვავება ის არის, რომ იქ ამ დროისთვის დიდი რაოდენობის ტექნიკის მობილიზება შეუძლიათ. ჩვენთან კი ტექნიკის დეფიციტის გამო ფერმერი ხშირად ვერ ასწრებს მოსავლის დროულად აღებას“, - განმარტავს ასოციაციის ხელმძღვანელი.
განსაკუთრებული რისკებია ალაზნის ველზე, სადაც ტექნიკის პრობლემას სარწყავი და სადრენაჟო სისტემების მდგომარეობაც ემატება. ძლიერი წვიმის ან ნიადაგის ჭარბტენიანობის შემთხვევაში, მოსავლის აღებისთვის განკუთვნილი დრო კიდევ უფრო მცირდება.
ფერმერთა ნაწილი ამბობს, რომ ტექნიკის დეფიციტი მხოლოდ ცალკეული მეურნეობის პრობლემა აღარ არის და უკვე მთლიან სექტორზე მოქმედებს. მათი თქმით, დაგვიანებული მოსავლის აღება ამცირებს წარმოების მოცულობას, ზრდის თვითღირებულებას და აუარესებს ადგილობრივი პროდუქციის კონკურენტუნარიანობას.
ამ ფონზე სოციალურ ქსელებში გავრცელდა განცხადებაც, რომლის ავტორი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში არსებული ვითარების შესწავლას ითხოვს. პოსტში საუბარია კითხვებზე, რომლებიც ადგილობრივებს მოსავლის აღების ტექნიკის ხელმისაწვდომობასთან დაკავშირებით აქვთ.
ავტორი ინტერესდება, რამდენი ერთეული მოსავლის ასაღები ტექნიკა მუშაობს მუნიციპალიტეტში, ვის საკუთრებაშია ის, როგორ ნაწილდება ფერმერებს შორის და რამდენად გამჭვირვალეა მომსახურების მიღების პროცესი. განცხადებაში ასევე დასმულია კითხვა, არიან თუ არა ტექნიკის მფლობელი კომპანიები ან მათი წარმომადგენლები დაკავშირებული ადგილობრივ ხელისუფლებასთან.
პოსტის ავტორი პრობლემად ასახელებს შემთხვევებს, როდესაც მცირე ფერმერები ტექნიკას დროულად ვერ იღებენ, ხოლო პრიორიტეტი შესაძლოა უფრო მსხვილ მეურნეობებს ენიჭებოდეს. ამასთან, გამოქვეყნებულ განცხადებაში კონკრეტული დარღვევის დამადასტურებელი დოკუმენტი ან ოფიციალური მონაცემი წარმოდგენილი არ არის, ამიტომ დასმული კითხვები შესაბამისი უწყებების განმარტებას საჭიროებს.
სოფლის განვითარების სააგენტოს თანადაფინანსების პროგრამის მიუხედავად, მოსავლის ასაღები ტექნიკის დეფიციტი კვლავ აქტუალურია. სააგენტოს მონაცემებით, 2019-2025 წლებში პროგრამის ფარგლებში 42 მილიონ ლარზე მეტი დაიხარჯა და თანადაფინანსებით 588-მა ბენეფიციარმა ისარგებლა.
მონაცემებიდან ირკვევა, რომ ბენეფიციართა შორის ყველაზე მეტი იურიდიული პირია. მათ სახელმწიფო თანადაფინანსების საერთო მოცულობის თითქმის ნახევარი მიიღეს. სწორედ ამიტომ მცირე და საშუალო ფერმერები საუბრობენ, რომ პროგრამის ფინანსური პირობები და ტექნიკური მოთხოვნები მათი შესაძლებლობების შესაბამისად უნდა გადაიხედოს.
განსაკუთრებით მძიმე ვითარებაა ალაზნის ველზე, სადაც ტექნიკის ნაკლებობას ირიგაციისა და დრენაჟის პრობლემებიც ემატება. ფერმერები ამბობენ, რომ თუ ასეთ ზონებში მოსავლის აღება მოკლე ვადაში ვერ მოხერხდა, ზარალი გარდაუვალია.
ამ ფონზე, სოციალური ქსელებიდანაც სულ უფრო ხმამაღლა ისმის კითხვები ტექნიკის განაწილებისა და ხელმისაწვდომობის შესახებ. დედოფლისწყაროში გავრცელებულ ერთ-ერთ პოსტში დასმულია კითხვა, რამდენი მოსავლის ასაღები ტექნიკა მუშაობს მუნიციპალიტეტში, ვის ეკუთვნის ის, როგორ ნაწილდება ფერმერებზე და რამდენად თანაბარია ამ სერვისზე წვდომა. პოსტის ავტორი ასევე კითხულობს, ხომ არ არის ტექნიკის მფლობელ ნაწილს კავშირი ადგილობრივ გავლენიან ჯგუფებთან, რის გამოც მცირე მეურნეობები მომსახურების მიღმა რჩებიან. ეს ბრალდებები დადასტურებული არ არის, თუმცა თავად კითხვები აჩვენებს, რომ სექტორში ნდობის პრობლემა უკვე არსებობს და გამჭვირვალობის მოთხოვნა იზრდება.
ამავე დისკუსიას უფრო ფართო ისტორიულ ჭრილში განიხილავს დავით კაკალაშვილიც, რომელიც სოციალურ ქსელში იმ სახელმწიფო მოდელს იხსენებს, რომელიც წარსულში სოფლის მეურნეობის ტექნიკით მომსახურებას უნდა უზრუნველყოფდა. კაკალაშვილი წერს, რომ ერთ დროს სახელმწიფოს ჰქონდა შექმნილი ე.წ. „სოფლის მეურნეობის ლოჯისტიკისა და სერვისების კომპანია“, რომლის მიზანიც ფერმერებისთვის თანამედროვე კომბაინებისა და ტრაქტორების მობილიზება იყო. თუმცა, მისი შეფასებით, საბოლოოდ გაჩნდა კითხვა, რეალურად ვის მოემსახურა ეს ინფრასტრუქტურა და სად აღმოჩნდა სახელმწიფო ფულით შეძენილი ტექნიკა.
კაკალაშვილი ღიად სვამს რამდენიმე მნიშვნელოვან კითხვას. მათ შორის, რა ბედი ეწია ამ კომპანიის ტექნიკას, როგორ შეიცვალა მისი მფლობელობის სტრუქტურა, ხომ არ გადავიდა ნაწილი აქტივებისა კერძო ხელში შეღავათიან პირობებში და რატომ არის დღესაც მცირე ფერმერი ტექნიკის მოლოდინში, მაშინ როცა წლების განმავლობაში სახელმწიფო ამ მიმართულებით ხარჯავდა რესურსს. მისი პოსტის მთავარი შინაარსი ის არის, რომ ტექნიკის დეფიციტი მხოლოდ მიმდინარე სეზონის პრობლემა არ არის. ეს არის სისტემური საკითხი, რომელიც წლების განმავლობაში ვერ გადაწყდა.
სახელმწიფოს ხარჯები ამ პერიოდში მართლაც სოლიდური იყო. სოფლის განვითარების სააგენტოს მონაცემებით, 2019-2025 წლებში ტექნიკის თანადაფინანსების პროგრამაზე 42 მილიონ ლარზე მეტი დაიხარჯა, პროგრამით კი 588 ბენეფიციარმა ისარგებლა. მათგან ყველაზე მეტი იურიდიული პირია და თანადაფინანსების საერთო მოცულობის თითქმის ნახევარიც სწორედ მათზე მოდის. პროგრამა 2026 წელსაც გრძელდება და ბიუჯეტში ამ მიზნით 5.8 მილიონი ლარია გათვალისწინებული.
სწორედ ეს მონაცემები აძლიერებს ფერმერების მთავარ შეკითხვას: თუ სახელმწიფო უკვე მრავალი წელია აფინანსებს ტექნიკის შეძენას, რატომ რჩება ტექნიკის დეფიციტი ისევ ასე მწვავე? ერთ-ერთი პასუხი ისაა, რომ პროგრამის ძირითადი ბენეფიციარები შედარებით მსხვილი მოთამაშეები არიან, ხოლო მცირე და საშუალო მეურნეობებისთვის როგორც ახალი ტექნიკის ფასი, ისე პროგრამაში ჩასართავად საჭირო პირობები კვლავ მაღალი ბარიერია.
ამ ეტაპზე სულ უფრო აშკარა ხდება, რომ სექტორს მხოლოდ მეტი ფული კი არა, უკეთესი მოდელიც სჭირდება. ასეთ მოდელში შეიძლება შევიდეს მეორადი ტექნიკის თანადაფინანსება, რეგიონული ტექნიკური პარკების შექმნა, სეზონური გაქირავების სერვისების განვითარება, ტექნიკის განაწილების საჯარო რეესტრი და ისეთი მექანიზმები, რომლებიც მცირე ფერმერებს მომსახურებაზე რეალურ წვდომას მისცემს.
დღევანდელი ვითარება ერთ მთავარ პრობლემას აშიშვლებს: ტექნიკის შესაძენად დახარჯული თანხა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ ტექნიკა სწორად და სამართლიანად ნაწილდება. თუ სახელმწიფო პროგრამების ეფექტი ისევ ვერ აღწევს მცირე და საშუალო ფერმერამდე, მაშინ საკითხი უკვე მხოლოდ დაფინანსების მოცულობა აღარ არის. საქმე მართვის მოდელს, გამჭვირვალობას და პასუხისმგებლობას ეხება.
ამიტომ ფერმერების მოთხოვნა დღეს მხოლოდ ახალი კომბაინების შეძენა არ არის. მათი მოთხოვნაა, ტექნიკა ხელმისაწვდომი გახდეს დროულად, თანაბრად და ისეთ პირობებში, რომ აგროვადების დაცვა მხოლოდ მსხვილი მოთამაშეების პრივილეგია აღარ იყოს. სწორედ აქ გადის ზღვარი ფორმალურ მხარდაჭერასა და რეალურ აგროპოლიტიკას შორის.
2026 წელს პროგრამისთვის სახელმწიფო ბიუჯეტში 5.8 მილიონი ლარია გათვალისწინებული, თუმცა მისი ძირითადი პირობები უცვლელი რჩება და თანადაფინანსება კვლავ მხოლოდ ახალი ტექნიკის შეძენას ეხება.
ფერმერების შეფასებით, მეორადი ტექნიკის პროგრამაში ჩართვა შედარებით მცირე მეურნეობებს ბაზარზე შესვლის შესაძლებლობას მისცემდა. თუმცა ასეთ შემთხვევაში სახელმწიფოს დასჭირდება ტექნიკის ასაკის, ტექნიკური მდგომარეობის, წარმოშობისა და დარჩენილი საექსპლუატაციო ვადის მკაცრი კონტროლი, რათა თანადაფინანსება გაუმართავ ან მოძველებულ აგრეგატებზე არ გაიცეს.
სექტორის წარმომადგენლები სახელმწიფოსგან მხოლოდ პროგრამის ბიუჯეტის ზრდას არ ითხოვენ. მათი მოთხოვნაა, შეიქმნას ტექნიკის ხელმისაწვდომობის უფრო მოქნილი სისტემა, რომელიც მცირე ფერმერებსაც მისცემს მოსავლის დროულად აღების შესაძლებლობას.
შესაძლო გამოსავლებს შორის სახელდება მეორადი ტექნიკის თანადაფინანსება, რეგიონული ტექნიკური პარკების შექმნა, ლიზინგის ხელმისაწვდომობის გაზრდა და ისეთი მომსახურების განვითარება, რომლის საშუალებითაც ფერმერები ტექნიკას შეძენის ნაცვლად სეზონურად იქირავებენ.
საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ პირობებში, როდესაც კლიმატური ცვლილებების გამო მოსავლის აღებისთვის განკუთვნილი დრო მცირდება. თუ ქვეყანაში ტექნიკის რაოდენობა და მისი განაწილების სისტემა ახალ რეალობას ვერ მოერგება, სახელმწიფო პროგრამებში დახარჯული თანხების მიუხედავად, ფერმერები კვლავ მოსავლის დაკარგვის რისკის წინაშე დარჩებიან.
