რუსეთის ხელისუფლებამ ციმბირის ქალაქ ტომსკში აიღო მემორიალური კომპლექსი, რომელიც საბჭოთა დეპორტაციების მსხვერპლთა, მათ შორის ესტონელების ხსოვნას ეძღვნებოდა. დემონტაჟი გასულ უქმეებზე განხორციელდა და უკვე გამოიწვია მწვავე რეაქცია როგორც ადგილობრივ აქტივისტებში, ისე საერთაშორისო მედიაში.
გავრცელებული ინფორმაციით, მთლიანად განადგურდა 1992 წელს შექმნილი პოლიტიკური რეპრესიების მსხვერპლთა სკვერი. სამუშაოების ფარგლებში მოხსნეს მთავარი მონუმენტი — „მწუხარების ქვა“, რომელიც ბოლშევიკური ტერორის მსხვერპლთა ხსოვნისადმი იყო მიძღვნილი. მასთან ერთად აიღეს სხვა ეროვნული მემორიალური ქვებიც, რომლებიც ესტონელების, ლატვიელების, ლიეტუველების, პოლონელებისა და სხვა დეპორტირებული ხალხების ტრაგედიას უკვდავყოფდა.
ადგილობრივების თქმით, ტერიტორიაზე კვირა დილით შევიდა მძიმე ტექნიკა, სკვერი წინასწარ ღობით შემოსაზღვრეს, ადგილზე კი უსაფრთხოების ძალები განთავსდნენ. თვითმხილველების განცხადებით, მოქალაქეებს ფოტოგადაღებას უშლიდნენ ხელს, პასპორტებს ამოწმებდნენ და უკვე გადაღებული მასალის წაშლასაც ითხოვდნენ.
ტომსკის მერიამ ოფიციალური განმარტება რამდენჯერმე შეცვალა. თავდაპირველად ითქვა, რომ მემორიალის მიმდებარედ მდებარე კერძო გარაჟის ჩამონგრევის საფრთხე არსებობდა. მოგვიანებით ეს ვერსია „მეწყერსაწინააღმდეგო სამუშაოებით“ ჩანაცვლდა. თუმცა აქტივისტები ამტკიცებენ, რომ აღნიშნული გარაჟი მონუმენტებიდან ათეულობით მეტრით იყო დაშორებული და რეალურ საფრთხეს ვერ ქმნიდა.
პოლიტიკური მიმომხილველების შეფასებით, დემონტაჟის რეალური მიზანი არა ინფრასტრუქტურული სამუშაოები, არამედ საბჭოთა რეპრესიების შესახებ ისტორიული მეხსიერების თანმიმდევრული წაშლაა. ბოლო წლებში რუსეთში არაერთხელ დაფიქსირდა შემთხვევა, როდესაც საბჭოთა ტერორის მსხვერპლთა მემორიალები იშლებოდა ან მნიშვნელობას კარგავდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ორგანიზაცია „მემორიალი“ ოფიციალურად დაიხურა.
ტომსკის ეს მემორიალური სივრცე სიმბოლურად მნიშვნელოვან ადგილას მდებარეობდა. სწორედ ამ რეგიონთან ახლოს იყო გულაგის სისტემის რამდენიმე ბანაკი, სადაც საბჭოთა რეჟიმმა ათასობით დეპორტირებული მოქალაქე გადაასახლა.
ესტონეთიდან დეპორტაციები ორ ძირითად ტალღად განხორციელდა. პირველი 1941 წლის ივნისში დაიწყო, მეორე კი 1949 წლის მარტში. ათიათასობით ადამიანი იძულებით გადაასახლეს ციმბირში და საბჭოთა კავშირის სხვა შორეულ რეგიონებში. ბევრი მათგანი გზაში ან გადასახლებაში დაიღუპა.
ანალიტიკოსების შეფასებით, მემორიალების განადგურება მხოლოდ ქვების მოხსნა არ არის — ეს არის მცდელობა, საზოგადოებრივი მეხსიერებიდან გაქრეს ისტორია, რომელიც ავტორიტარულ რეჟიმს დღემდე უხერხულ კითხვებს უსვამს.
წყაროები:
• ERR (ესტონეთის საზოგადოებრივი მაუწყებელი) — https://news.err.ee/
• ua.news — https://ua.news/
• Belsat News — https://belsat.eu/en/
• Memorial Human Rights Center არქივი — https://memohrc.org/
