წყლის დაბინძურების თემაზე ახალი საერთაშორისო კვლევა აჩვენებს, რომ კოკაინის ნარჩენები, რომლებიც კანალიზაციისა და ჩამდინარე წყლების საშუალებით მდინარეებსა და ტბებში ხვდება, ატლანტიკური ორაგულის ქცევას მნიშვნელოვნად ცვლის. საუბარია არა მხოლოდ ერთ კონკრეტულ ქიმიურ ნივთიერებაზე, არამედ მთლიანად იმ ფარულ გარემოსდაცვით პრობლემაზე, რომელსაც მეცნიერები „ადამიანური ქიმიური კვალის ეკოლოგიურ ზეწოლას“ უწოდებენ.
კვლევა შვედეთის სოფლის მეურნეობის მეცნიერებათა უნივერსიტეტის, ავსტრალიის გრიფითის უნივერსიტეტისა და სხვა სამეცნიერო ინსტიტუტების მონაწილეობით ჩატარდა. შედეგები ავტორიტეტულ ჟურნალ Current Biology-ში გამოქვეყნდა. მეცნიერებმა ახალგაზრდა ატლანტიკურ ორაგულებს იმპლანტები ჩაუდგეს, რომლებიც გამოყოფდნენ კოკაინს და მის მთავარ მეტაბოლიტს — ბენზოილეკგონინს — იმ დოზებით, რაც ბუნებრივ წყლებში უკვე ფიქსირდება. შემდეგ თევზები შვედეთის ვეტერნის ტბაში გაუშვეს და მათი მოძრაობა ორი თვის განმავლობაში აკუსტიკური სენსორებით აკონტროლეს.
შედეგები საგანგაშო აღმოჩნდა. კოკაინის ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ორაგულები უფრო აქტიურები გახდნენ და სხვა თევზებთან შედარებით მეტ მანძილს ფარავდნენ. ხოლო ბენზოილეკგონინის ზემოქმედების ქვეშ მყოფმა თევზებმა თითქმის ორჯერ მეტი მანძილი გაცურეს. ისინი უფრო შორს გადაადგილდებოდნენ, ტბის სხვა ზონებში შედიოდნენ და ჩვეულებრივ ქცევით მოდელს სცდებოდნენ. მეცნიერების შეფასებით, ეს ნიშნავს, რომ დაბინძურება თევზის ორიენტაციას, საკვების ძიებასა და უსაფრთხოების ინსტინქტსაც ცვლის.
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი? იმიტომ, რომ თევზისთვის ზედმეტი მოძრაობა მხოლოდ გადაადგილება არ არის — ეს ნიშნავს მეტ ენერგიის ხარჯვას, მეტ დაღლილობას და მტაცებლებისთვის უფრო ადვილად შესამჩნევ მდგომარეობას. თუ მსგავსი პროცესი მასობრივად გაგრძელდა, შესაძლოა დაზარალდეს თევზის ზრდა, გამრავლება და მთლიანად პოპულაციის სტაბილურობა.
კვლევის ავტორმა ჯეკ ბრანდმა აღნიშნა, რომ განსაკუთრებული ყურადღება სწორედ მეტაბოლიტზე უნდა გამახვილდეს, რადგან ბუნებრივ გარემოში ხშირად სწორედ ეს ნაერთი გვხვდება უფრო მაღალი კონცენტრაციით, ვიდრე თავად კოკაინი. შესაბამისად, გარემოსდაცვითი რისკების შეფასება, რომელიც მხოლოდ საწყის ნივთიერებას ითვალისწინებს, არასრული შეიძლება იყოს.
ეს პრობლემა მხოლოდ შვედეთს არ ეხება. ბოლო წლებში ევროპის, ჩრდილოეთ ამერიკისა და სხვა რეგიონების წყლებში მეცნიერებმა არაერთი ფარმაცევტული და ნარკოტიკული ნივთიერების კვალი აღმოაჩინეს. მათ შორის ანტიდეპრესანტები, ტკივილგამაყუჩებლები, მეთამფეტამინის კვალი და სხვა ქიმიური ნარჩენები. ადრე ჩატარებულ კვლევებში დაფიქსირდა, რომ კალმახებს შეიძლება დამოკიდებულების მსგავსი ქცევა განუვითარდეთ, ხოლო ზოგი სახეობის თევზი მტაცებლის მიმართ ბუნებრივ შიშს კარგავს.
მთავარი მიზეზი მოძველებული ან გადატვირთული საკანალიზაციო სისტემებია. ძლიერი წვიმების დროს ქსელები იტვირთება, ზოგჯერ დაუმუშავებელი წყალი პირდაპირ მდინარეებში ხვდება, ზოგ შემთხვევაში კი საცხოვრებელი ობიექტების არასწორი მიერთებაც პრობლემას აძლიერებს. მეცნიერები მოუწოდებენ სახელმწიფოებსა და კერძო სექტორს, გააუმჯობესონ წყლის გამწმენდი ინფრასტრუქტურა და შექმნან ისეთი ქიმიური და სამკურნალო პროდუქტები, რომლებიც გარემოში უფრო სწრაფად იშლება.
საბოლოოდ, ეს კვლევა კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ ადამიანის ქცევის შედეგები ბუნებაში ბევრად შორს მიდის, ვიდრე ხშირად გვგონია. ის, რაც ქალაქში კანალიზაციაში ხვდება, შესაძლოა ტბაში თევზის ქცევას ცვლიდეს, ხოლო მომავალში მთელი ეკოსისტემის ბალანსს ემუქრებოდეს.
წყაროები:
• The Guardian — cocaine pollution and salmon study: სტატია
• Current Biology — სამეცნიერო კვლევა: კვლევა
• EurekAlert — უნივერსიტეტების ოფიციალური განმარტება: რელიზი
• Scientific American — დამატებითი ანალიზი: ანალიზი
