პარტია „ხალხისთვის“ თავმჯდომარის, ანა დოლიძის ინიციატივამ, რომ საზოგადოებრივი ტრანსპორტი საქართველოს მოქალაქეებისთვის უფასო გახდეს, ისევ გაააქტიურა დისკუსია იმაზე, უნდა იყოს თუ არა მუნიციპალური ტრანსპორტი სოციალური პოლიტიკის ინსტრუმენტი. ინიციატივის ავტორი არგუმენტად მოსახლეობის მძიმე სოციალურ მდგომარეობას ასახელებს და ამბობს, რომ ტრანსპორტის ხარჯის მოხსნა მოქალაქეებს ყოველდღიურ ბიუჯეტს შეუმსუბუქებს. მისი განმარტებით, 2025 წელს ჯარიმების სახით ბიუჯეტში 5 მილიონი ლარი შევიდა, მაშინ როდესაც მოქალაქეებისთვის გადაადგილებაც კი დამატებით ტვირთად იქცა. ანა დოლიძის პოზიციაა, რომ „საზოგადოებრივი ტრანსპორტი საქართველოს მოქალაქეებისთვის უნდა გახდეს უფასო“, რაც, მისი აზრით, ხალხს კრიზისის პირობებში პირდაპირ დაეხმარება.
იდეა სოციალური თვალსაზრისით მარტივად გასაგებია, რადგან დაბალი შემოსავლის მქონე ოჯახებისთვის ყოველდღიური მგზავრობის ხარჯიც კი მნიშვნელოვანი ფინანსური ტვირთია. თუმცა, ეკონომიკური თვალსაზრისით, მთავარი კითხვა ისაა, ვინ გადაიხდის იმ მომსახურების ფასს, რომელსაც მგზავრი აღარ გადაიხდის. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი უფასო შეიძლება იყოს მხოლოდ მომხმარებლისთვის, მაგრამ არა ქალაქისთვის. ავტობუსებს, მიკროავტობუსებსა და მეტროს სჭირდება საწვავი, ელექტროენერგია, მძღოლებისა და თანამშრომლების ხელფასები, ტექნიკური მომსახურება, პარკის განახლება, დეპოების შენახვა და უსაფრთხოების სისტემები. შესაბამისად, ტარიფის გაუქმება ხარჯს არ აუქმებს, ის უბრალოდ მგზავრიდან ბიუჯეტზე გადააქვს.
სწორედ ამაზე აკეთებს აქცენტს ურბანისტი გიორგი შვანგირაძე, რომლის შეფასებითაც, უფასო მომსახურება რეალურად არ არსებობს, რადგან ყოველ მუნიციპალურ სერვისს თავისი ღირებულება აქვს.
„უფასო ვერ იქნება ვერასდროს ვერაფერი. ადრე წყალს ითხოვდნენ უფასოდ, რადგან საქართველო წყლის ქვეყანაა და წყალი აუცილებლად უფასო უნდა იყოსო, ახლა ტრანსპორტის ჯერი დადგა. არადა, უფასო ვერ იქნება, რადგან ყველაფერს თავისი მომსახურება სჭირდება. კი, ბატონო, ავტობუსები ახალია და ჯერ არ სჭირდება პარკს განახლება, რემონტი, მაგრამ მძღოლებს ხომ ანაზღაურება უნდა? ამასთან ამ ავტობუსებს დასუფთავება სჭირდება, საწვავი, სხვა ტიპის მომსახურება, სწორედ ამიტომ არ შეიძლება, რომ უფასო იყოს“, - განაცხადა შვანგირაძემ.
მისივე თქმით, თბილისის მუნიციპალურ ტრანსპორტში სოციალური შეღავათები უკვე მოქმედებს. მართლაც, თბილისის სატრანსპორტო კომპანიის მონაცემებით, შეღავათიანი მგზავრობით სარგებლობენ სხვადასხვა სოციალური ჯგუფები, მათ შორის პენსიონერები, სტუდენტები, სოციალურად დაუცველები და სხვა კატეგორიები. დამატებით, მოქმედებს ინტეგრირებული ტარიფიც, რომლის პირობებშიც მგზავრს გარკვეულ პერიოდში გადაჯდომისას დამატებითი საფასურის გადახდა არ უწევს.
ამიტომ დისკუსიის ცენტრში უნდა იდგეს არა მხოლოდ კითხვა, უნდა იყოს თუ არა ტრანსპორტი უფასო, არამედ ისიც, ვის სჭირდება ყველაზე მეტად დახმარება და რამდენად სწორია უნივერსალური სუბსიდია. თუ ტრანსპორტი უფასო გახდება ყველასთვის, ბიუჯეტი დააფინანსებს როგორც დაბალშემოსავლიან მგზავრს, ისე იმ მოქალაქესაც, რომელსაც გადახდის პრობლემა არ აქვს. ეკონომისტების ნაწილისთვის ეს არაეფექტიანი სოციალური პოლიტიკაა, რადგან იგივე თანხა შეიძლება უფრო მიზნობრივად დაიხარჯოს, მაგალითად, სოციალურად დაუცველებისთვის, სტუდენტებისთვის, პენსიონერებისთვის, რეგიონებიდან ჩამოსული მუშახელისა და იმ ჯგუფებისთვის, ვისაც გადაადგილების ხარჯი რეალურად უზღუდავს დასაქმებას ან განათლებაზე წვდომას.
უფასო ტრანსპორტის მომხრეების მთავარი არგუმენტი ისაა, რომ მსგავსი მოდელი ევროპის რამდენიმე ქალაქში მუშაობს. ხშირად მაგალითად მოჰყავთ ტალინი და ლუქსემბურგი, სადაც საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მოქალაქეებისთვის ან მთლიანად მოსახლეობისთვის უფასოა. თუმცა, ამ გამოცდილების პირდაპირ გადმოტანა ქართულ რეალობაში რთულია. ევროპულ ქალაქებში ასეთი გადაწყვეტილება, როგორც წესი, ეყრდნობა ძლიერ მუნიციპალურ ბიუჯეტს, მაღალი ხარისხის სატრანსპორტო ქსელს, მგზავრობის დამკვიდრებულ კულტურას და ალტერნატიული გადაადგილების განვითარებულ ინფრასტრუქტურას. საქართველოში კი პრობლემა მხოლოდ ტარიფი არ არის, პრობლემაა ტრანსპორტის სიხშირე, გადატვირთულობა, უბნებს შორის რთული კავშირი, მარშრუტების მოქნილობა და ქალაქის რელიეფი.
შვანგირაძის შეფასებით, საქართველოს მოქალაქეების დიდი ნაწილი ავტომობილს მარტივად არ დათმობს, თუნდაც საზოგადოებრივი ტრანსპორტი უფასო გახდეს.
„მოქალაქეების აბსოლუტური უმრავლესობა საკუთარ ავტომობილებს არ დათმობს და არ გადაჯდება საზოგადოებრივ ტრანსპორტში. უფასო რომ იყოს კი არა, აქეთ რომ გადაუხადოთ ფული, ისინი მანქანებიდან არ გადმოვლენ და არ ჩასხდებიან ტრანსპორტში“, - ამბობს ურბანისტი.
ამ შეფასებას იზიარებს საქართველოს საავტომობილო ფედერაციის ვიცე-პრეზიდენტი მევლუდ მელაძეც. მისი თქმით, ინიციატივა შეიძლება გარკვეულ სოციალურ არგუმენტს ეფუძნებოდეს, თუმცა ტრანსპორტის სისტემა იმდენად სპეციფიკური სფეროა, რომ მსგავსი იდეა სპეციალისტებთან დეტალური გათვლის გარეშე ვერ განხორციელდება.
„ჩვენთან ძალიან ბევრი მიმართულება სპეციფიკურია, თუნდაც დედაქალაქი ავიღოთ, რომელსაც იმდენად რთული ლანდშაფტი აქვს, რომ საზოგადოებრივი ტრანსპორტის მოქნილად გამოყენება ისედაც ძნელია. გარდა ამისა, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის მომსახურება საკმაოდ ძვირი ჯდება საიმისოდ, რომ უფასო იყოს“, - განაცხადა მელაძემ.
მისივე შეფასებით, თბილისის ტრანსპორტის მთავარი პრობლემა ტარიფზე მეტად სისტემის მოუქნელობაა. ქალაქში ბევრ უბანს ერთმანეთთან პირდაპირი და სწრაფი კავშირი არ აქვს, მგზავრს ხშირად რამდენიმე გადაჯდომა სჭირდება, ხოლო ლოდინის დრო და გადატვირთულობა საზოგადოებრივ ტრანსპორტს ავტომობილთან შედარებით ნაკლებად მიმზიდველს ხდის. სწორედ ამიტომ, მისი აზრით, უფასო მგზავრობა ავტომობილების რაოდენობას ავტომატურად ვერ შეამცირებს.
„საბოლოო ჯამში ბევრი პრობლემა იყრის თავს და მუნიციპალური ტრანსპორტით მგზავრობა იმდენად არაკომფორტულია, რომ ადამიანები მაინც არჩევენ, საკუთარი ავტომობილებით იმოძრაონ, ჯარიმებისა და ქალაქში არსებული საცობების მიუხედავად“, - ამბობს მელაძე.
ამ არგუმენტს ამყარებს თბილისის დღევანდელი სატარიფო მოდელიც. 2022 წლიდან დედაქალაქში ერთჯერადი მგზავრობა 1 ლარი გახდა, თუმცა პარალელურად ამოქმედდა სააბონემენტო სისტემა, მათ შორის 1-თვიანი ულიმიტო ბარათი 40 ლარად. მაშინდელი განმარტებით, ყველაზე აქტიურ მომხმარებლებს დღეში საშუალოდ ორი ტიპის ტრანსპორტის გამოცვლა უწევდათ, ხოლო მათი თვიური ხარჯი 40-60 ლარის ფარგლებში იყო. ეს აჩვენებს, რომ რეგულარული მგზავრებისთვის ტრანსპორტის ხარჯი არსებობს, მაგრამ ის, სავარაუდოდ, ავტომობილის საწვავის, პარკირების, ჯარიმებისა და მოვლის ხარჯთან შედარებით ბევრად დაბალია.
სწორედ აქ ჩნდება პოლიტიკის ალტერნატივა. თუ მიზანი სიღარიბის შემცირებაა, უფრო ეფექტიანი შეიძლება იყოს არა ყველასთვის უფასო ტრანსპორტი, არამედ მიზნობრივი მხარდაჭერა იმ ჯგუფებისთვის, ვისაც მგზავრობის ხარჯი რეალურად აზიანებს. თუ მიზანი საცობების შემცირებაა, მხოლოდ უფასო ტარიფი საკმარისი არ იქნება. საჭიროა მეტი სიხშირე, სწრაფი ზოლები, უკეთესი მარშრუტები, პარკირების პოლიტიკა, ავტობუსებისა და მეტროს გამტარუნარიანობის ზრდა და სანდო განრიგი. თუ ტრანსპორტი უფასო იქნება, მაგრამ მგზავრი ისევ დიდხანს დაელოდება, გადატვირთულ სალონში იდგება და სამსახურში დაგვიანდება, ავტომობილის დატოვების მოტივაცია სუსტი დარჩება.
ამავე დროს, უფასო ტრანსპორტის იდეას მთლიანად უტოპიად გამოცხადებაც არასწორია. მსოფლიოში ასეთი მოდელი არსებობს და რიგ შემთხვევებში ის გამოიყენება როგორც სოციალური და ეკოლოგიური პოლიტიკის ნაწილი. საქართველოშიც პერიოდულად მუნიციპალური ტრანსპორტი კონკრეტულ დღეებში უფასო ხდება, მაგალითად, განსაკუთრებული ღონისძიებების, დღესასწაულების ან საგანგებო შემთხვევების დროს. ეს აჩვენებს, რომ უფასო მგზავრობა ტექნიკურად შესაძლებელია, მაგრამ მუდმივ რეჟიმში მისი ამოქმედება სულ სხვა მასშტაბის ბიუჯეტურ გადაწყვეტილებას მოითხოვს.
დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას შემდეგი: უფასო საზოგადოებრივი ტრანსპორტი შეიძლება პოპულარული სოციალური დაპირება იყოს, მაგრამ ეკონომიკური მოდელის გარეშე ის ბიუჯეტისთვის მძიმე ვალდებულებად იქცევა. თბილისში პრობლემა მხოლოდ მგზავრობის საფასური არ არის. პრობლემა არის ქალაქის ურბანული მოწყობა, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის სიჩქარე და კომფორტი, ავტომობილზე კულტურული და პრაქტიკული დამოკიდებულება, ასევე ის, რომ მუნიციპალური სერვისი უკვე დიდწილად სუბსიდირებულია. ამიტომ რეალისტური პოლიტიკა უფრო მიზნობრივ შეღავათებს, სერვისის ხარისხის ზრდას და ტრანსპორტის სისტემურ რეფორმას უნდა დაეფუძნოს, ვიდრე უნივერსალურ უფასო მოდელს. ნულოვანი ტარიფი შეიძლება კარგად ჟღერდეს პოლიტიკურ სლოგანში, მაგრამ თუ მას არ ახლავს ფინანსური წყარო, სატრანსპორტო ქსელის გაძლიერება და ურბანული დაგეგმვის ცვლილება, ის მოქალაქეს შეიძლება უფასო მგზავრობას დაჰპირდეს, მაგრამ ვერ მისცეს ის, რაც რეალურად სჭირდება, სწრაფი, სანდო და კომფორტული გადაადგილება.
წყაროები:
https://www.resonancedaily.com/index.php?id_rub=3&id_artc=251294
https://kvirispalitra.ge/article/146126-sazogadoebrivi-transporti-sakartvelos-mokalakeebistvis-unda-gaxdes-upaso-ana-dolize/
https://m2b.ge/news/ekonomika/sazogadoebrivi-transporti-unda-gakhdes-ufaso-adamianebi-mgzavrobis-safasurs-ver-ikhdian-qveyana-akhrchobs-moqalaqeebs
https://ttc.com.ge/ka/tariff/50
https://formulanews.ge/News/62031
https://tabula.ge/ge/news/679558-tbilisshi-mgzavrobis-sapasuri-1-lari-gakhda
https://commersant.ge/news/society/tbilisis-munitsipaluri-transporti-mgzavrebs-21-22-marts-ufasod-moemsakhureba-tbilisis-meria
https://bm.ge/news/aghdgomis-dghesastsaulze-metro-da-sasaflaoebisken-mimavali-avtobusebi-ufaso-iqneba-marshrutebi
https://1tv.ge/news/tbilisis-municipaluri-transporti-avtobusebi-mikroavtobusebi-da-metro-mgzavrebs-21-22-marts-ufasod-chveul-redjimshi-moemsakhureba/
