2025 წელს მსოფლიოში სიკვდილით დასჯის აღრიცხულმა მაჩვენებელმა ბოლო 44 წლის მაქსიმუმს მიაღწია. „ამნესტი ინტერნეშენალის“ წლიური ანგარიშის მიხედვით, გასულ წელს 17 ქვეყანაში სულ მცირე 2707 ადამიანი დასაჯეს სიკვდილით, რაც 2024 წელთან შედარებით 78 პროცენტით მეტია. ეს არის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი 1981 წლის შემდეგ, თუმცა ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ რეალური რიცხვი შესაძლოა ბევრად მაღალი იყოს, რადგან ჩინეთში, ჩრდილოეთ კორეასა და ვიეტნამში მონაცემები სრულად არ ქვეყნდება და სახელმწიფო საიდუმლოდ რჩება.

ზრდის მთავარი განმაპირობებელი ირანია, სადაც 2025 წელს, სულ მცირე, 2159 ადამიანი დასაჯეს სიკვდილით. ეს თითქმის ორჯერ მეტია წინა წლის მაჩვენებელზე და გლობალური აღრიცხული შემთხვევების უდიდეს ნაწილს შეადგენს. „ამნესტი ინტერნეშენალის“ შეფასებით, ირანში სიკვდილით დასჯა სულ უფრო მეტად გამოიყენება როგორც პოლიტიკური კონტროლის, შიშის შექმნისა და მკაცრი სადამსჯელო პოლიტიკის ინსტრუმენტი. განსაკუთრებით პრობლემურია ნარკოტიკებთან დაკავშირებული დანაშაულებისთვის სიკვდილით დასჯის პრაქტიკა, რადგან საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა სტანდარტებით, ასეთი სასჯელი მხოლოდ ყველაზე მძიმე დანაშაულებზე შეიძლება განიხილებოდეს.

ანგარიშის მიხედვით, სიკვდილით დასჯის მაღალი მაჩვენებლით გამოირჩევიან საუდის არაბეთი, იემენი და შეერთებული შტატებიც. საუდის არაბეთში 2025 წელს, სულ მცირე, 356 აღსრულება დაფიქსირდა, რაც ქვეყნისთვის რეკორდულ დონესთან ახლოსაა. შეერთებულ შტატებში კი 47 ადამიანი დასაჯეს სიკვდილით, რაც 2009 წლის შემდეგ ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია. ამ ფონზე განსაკუთრებით თვალსაჩინოა, რომ ქვეყნების რაოდენობა, სადაც სიკვდილით დასჯა რეალურად აღსრულდა, კვლავ მცირეა და მსოფლიოს უმრავლესობა ამ პრაქტიკის გაუქმების ან შეჩერების მიმართულებით მოძრაობს.

ანალიტიკოსები, ადამიანის უფლებათა ექსპერტები და საერთაშორისო სამართლის სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ 2025 წლის მონაცემები მხოლოდ კრიმინალური პოლიტიკის გამკაცრებას არ ასახავს. მათი შეფასებით, სიკვდილით დასჯის ზრდა დაკავშირებულია ავტორიტარული მმართველობის გაძლიერებასთან, შიდა პოლიტიკური კონტროლის გამკაცრებასთან და „უსაფრთხოების“ სახელით მკაცრი სადამსჯელო სისტემების ლეგიტიმაციასთან. ამ თვალსაზრისით, სიკვდილით დასჯა ზოგიერთ ქვეყანაში არა მართლმსაჯულების, არამედ ძალაუფლების დემონსტრირების ინსტრუმენტად იქცა.

ბიზნესმედიისთვის ამ თემის მნიშვნელობა მხოლოდ ადამიანის უფლებებით არ შემოიფარგლება. ქვეყნები, სადაც სახელმწიფოს მხრიდან რეპრესიული სამართლებრივი პრაქტიკა ძლიერდება, ინვესტორებისთვის ხშირად ასოცირდება ინსტიტუციურ რისკებთან, სამართლებრივი სისტემის არაპროგნოზირებადობასთან და საერთაშორისო რეპუტაციულ ზეწოლასთან. სპეციალისტების შეფასებით, ადამიანის უფლებების მდგომარეობა სულ უფრო ხშირად ხდება ეკონომიკური ურთიერთობების, სანქციების პოლიტიკის, სავაჭრო რეჟიმებისა და საინვესტიციო გადაწყვეტილებების ნაწილი. შესაბამისად, სიკვდილით დასჯის ზრდა შეიძლება განიხილებოდეს როგორც უფრო ფართო სიგნალი, რომ რიგ ქვეყნებში პოლიტიკური და სამართლებრივი გარემო მკაცრდება.

მიუხედავად საგანგაშო სტატისტიკისა, „ამნესტი ინტერნეშენალი“ აღნიშნავს, რომ სიკვდილით დასჯის გამოყენება მაინც სახელმწიფოთა მცირე ჯგუფშია კონცენტრირებული. გლობალური ტენდენცია გრძელვადიან პერსპექტივაში კვლავ გაუქმებისკენ იხრება, თუმცა 2025 წლის მონაცემები აჩვენებს, რომ ადამიანის უფლებების დაცვის სფეროში მიღწეული პროგრესი მყიფეა და პოლიტიკური კრიზისების, უსაფრთხოების რიტორიკისა და ავტორიტარული მმართველობის პირობებში სწრაფად შეიძლება უკუსვლაში გადაიზარდოს.

წყაროები: