საქართველოს სასურსათო ბაზარზე ფასების საკითხი ისევ ეკონომიკური დღის წესრიგის ცენტრშია. მთავრობის ინიციატივით, კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტო ქმნის ელექტრონულ პლატფორმას, სადაც ქსელური მარკეტები ყოველკვირეულად განათავსებენ „საოჯახო კალათაში“ შემავალ საბაზისო პროდუქტებზე საუკეთესო შეთავაზებებს. იდეის მიზანია, მომხმარებელმა ერთ სივრცეში ნახოს, სად არის შედარებით იაფი ფქვილი, ბრინჯი, შაქარი, ზეთი, კვერცხი, ქათამი, რძის პროდუქტები და სხვა პირველადი მოხმარების პროდუქცია.
ერთი შეხედვით, ეს ნაბიჯი მომხმარებლისთვის სასარგებლო ჩანს: მეტი ინფორმაცია ნიშნავს არჩევანის მეტ შესაძლებლობას, ხოლო ფასების საჯარო შედარება სავაჭრო ქსელებს დამატებით კონკურენციაში აყენებს. კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს თავმჯდომარე ირაკლი ლექვინაძე აცხადებს, რომ ელექტრონული პლატფორმა FMCG (Fast Moving Consumer Goods -სწრაფად მოხმარებადი ყოველდღიური პროდუქციის ბაზარი) სექტორში კონკურენციის ხარისხის გაძლიერებას და მომხმარებლის ინფორმირებულობის ზრდას შეუწყობს ხელს.
თუმცა, მთავარი კითხვა უფრო ღრმაა: არის თუ არა „საოჯახო კალათა“ რეალური საბაზრო რეფორმა, თუ დროებითი მარკეტინგული მექანიზმი, რომელიც ფასების სტრუქტურულ პრობლემას ვერ შეეხება?
პრობლემის საფუძველი მხოლოდ კონკრეტული პროდუქტის ფასდაკლება არ არის. კონკურენციის სააგენტოს მონაცემებით, FMCG ბაზრის — ანუ სწრაფად მოხმარებადი ყოველდღიური პროდუქციის ბაზრის — ორგანიზებული ნაწილი სწრაფად იზრდება და 2025 წელს 64%-ს გადააჭარბა. FMCG სექტორი მოიცავს ისეთ ყოველდღიურ პროდუქტებს, როგორიცაა პური, რძე, ზეთი, შაქარი, კვერცხი, სასმელები, ჰიგიენური და საყოფაცხოვრებო საშუალებები. პარალელურად, ტოპ-10 კომპანიის ჯამური წილიც იზრდება. ეს ნიშნავს, რომ საცალო ვაჭრობა სულ უფრო მეტად გადადის ქსელური მარკეტების ხელში, ხოლო მცირე მაღაზიებისა და ადგილობრივი მწარმოებლების პოზიციები სუსტდება. ასეთ გარემოში ფასს მხოლოდ იმპორტის ღირებულება, ლარის კურსი ან ინფლაცია არ განსაზღვრავს — მას განსაზღვრავს ისიც, ვის აქვს მოლაპარაკების ძალა მიწოდების ჯაჭვში.
ეკონომისტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ფასების გამჭვირვალობა ბაზარზე კონკურენციის ზრდისთვის აუცილებელი ინსტრუმენტია. მათი შეფასებით, როდესაც მომხმარებელი ერთ სივრცეში ხედავს ფასებს, ქსელებს შორის კონკურენცია ავტომატურად ძლიერდება და კომპანიები იძულებული ხდებიან, უფრო მოქნილი ფასები შესთავაზონ ბაზარს. ამ პოზიციის მხარდამჭერები აღნიშნავენ, რომ სახელმწიფოს მთავარი ფუნქცია სწორედ ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის გაზრდაა და არა ფასების პირდაპირი რეგულირება.
მეორე ნაწილი კი ფიქრობს, რომ მსგავსი პლატფორმები მხოლოდ ზედაპირულ ეფექტს ქმნის. მათი შეფასებით, თუ ბაზარზე რამდენიმე მსხვილი მოთამაშე დომინირებს, ფასების საჯარო გამოქვეყნება ავტომატურად არ ნიშნავს რეალურ კონკურენციას. პირიქით, არსებობს რისკი, რომ ბაზრის ძირითადი მოთამაშეები ერთმანეთის ფასებს უფრო მარტივად დააკვირდნენ და ფასების პოლიტიკა ერთმანეთთან უფრო მეტად დააახლოონ. სწორედ ამიტომ, კრიტიკოსები ყურადღებას ამახვილებენ არა მხოლოდ ფასებზე, არამედ მთლიანად ფასწარმოქმნის სისტემაზე — იმპორტიდან დისტრიბუციამდე და საცალო ქსელების მარჟებამდე.
ბიზნესისთვის ყველაზე სენსიტიური საკითხიც აქ ჩნდება. თუ ქსელური მარკეტები მწარმოებლებს მაღალ მარჟებს, ბონუსებს, ქეშბექებსა და დამატებით გადასახადებს სთხოვენ, საბოლოოდ ეს ხარჯი პროდუქტის ფასში აისახება. შესაბამისად, მხოლოდ თაროზე განთავსებული ფასდაკლება ვერ იქნება საკმარისი, თუ არ გამოჩნდა, რა ხდება ფასის უკან: რამდენია მწარმოებლის ფასი, დისტრიბუციის ხარჯი, ქსელის მარჟა და საბოლოო საცალო ფასი.
ეკონომიკური პოლიტიკის ექსპერტების ნაწილი ასევე აფრთხილებს სახელმწიფოს, რომ ფასების თემაზე ზედმეტმა ადმინისტრაციულმა ჩარევამ შესაძლოა ბაზარზე საპირისპირო შედეგი გამოიწვიოს. მათი აზრით, თუ ბიზნესს გაუჩნდება განცდა, რომ სახელმწიფო არაპირდაპირი ფორმით ფასების კონტროლზე გადადის, ეს ინვესტიციების შემცირებისა და მცირე მოთამაშეების ბაზრიდან გასვლის რისკს შექმნის. ასეთ პირობებში კი კონკურენცია, პირიქით, , უფრო შემცირდება.
„საოჯახო კალათა“ შეიძლება ეფექტიანი იყოს, როგორც გამჭვირვალობის პირველი ნაბიჯი, მაგრამ არა როგორც ფასების პოლიტიკის საბოლოო პასუხი. თუ პლატფორმა მხოლოდ საუკეთესო ფასების ვიტრინა იქნება, ის მომხმარებელს დაეხმარება შედარებაში, თუმცა ბაზრის სტრუქტურას ვერ შეცვლის. რეალური შედეგისთვის აუცილებელია, სახელმწიფომ მუდმივად შეაფასოს არა მხოლოდ საბოლოო ფასი, არამედ ფასწარმოქმნის მთელი ჯაჭვი, - იმპორტიდან თარომდე.
ფასების საკითხს კიდევ უფრო ამწვავებს ინფლაციური ფონი. საქსტატის მიხედვით, 2026 წლის აპრილში წლიურმა ინფლაციამ 5.9% შეადგინა, ხოლო სურსათისა და უალკოჰოლო სასმელების ჯგუფში ფასების ზრდა კვლავ ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორია. ასეთ პირობებში მომხმარებლისთვის 15 საბაზისო პროდუქტზე ფასდაკლება მნიშვნელოვანია, მაგრამ სოციალური ეფექტი შეზღუდული დარჩება, თუ ფასდაკლება არ იქნება სისტემური, მარტივად საპოვნელი და რეალურად ხელმისაწვდომი ყველა ქსელში.
საბოლოოდ, „საოჯახო კალათა“ შეიძლება გახდეს კარგი ტესტი, - რამდენად შეუძლია სახელმწიფოს ბიზნესთან თანამშრომლობით შექმნას გამჭვირვალე და კონკურენტული გარემო ისე, რომ არ დააზიანოს ბაზრის თავისუფლება. მაგრამ თუ პროცესი მხოლოდ ფასდაკლებული კუთხეების გახსნით და კვირაში ერთხელ ატვირთული ფასებით შემოიფარგლება, ეს იქნება არა რეფორმა, არამედ დროებითი სოციალური ჟესტი. ფასების რეალური შემცირება მხოლოდ მაშინ იქნება შესაძლებელი, როცა მომხმარებელი დაინახავს არა მხოლოდ „საუკეთესო შეთავაზებას“, არამედ იმასაც, რატომ ღირს პროდუქტი იმაზე ძვირი, ვიდრე უნდა ღირდეს კონკურენტულ ბაზარზე.
წყაროები:
- https://www.resonancedaily.com/index.php?id_artc=251739&id_rub=3
- https://bm.ge/news/saojakho-kalatis-platformis-sheqmnit-urtiertobebi-sistemur-khasiats-miighebs-shota-berekashvili
- https://gcca.gov.ge/index.php?m=370&news_id=1880
- https://1tv.ge/news/konkurenciisa-da-momkhmareblis-dacvis-saagento-saojakho-kalatis-programashi-shemavali-sabaziso-produqtebis-shesakheb-sainformacio-portals-qmnis/
- https://www.geostat.ge/media/78616/%E1%83%98%E1%83%9C%E1%83%A4%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%90-%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%A5%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%97%E1%83%95%E1%83%94%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A8%E1%83%98%2C-2026-%E1%83%AC%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1-%E1%83%90%E1%83%9E%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%98.pdf
