პოლონეთში უკრაინელების მიმართ განწყობების გაუარესება აღარ არის მხოლოდ საზოგადოებრივი ემოციის საკითხი. ეს არის უფრო ფართო პოლიტიკური და ეკონომიკური პროცესი, რომელიც ერთდროულად უკავშირდება ომის ხანგრძლივობას, თითქმის მილიონამდე უკრაინელი ლტოლვილის ინტეგრაციას, სახელმწიფო დახმარების ხარჯებს, შრომის ბაზრის ცვლილებებს, პოლონეთ-უკრაინის ისტორიულ დავებს და რუსული საინფორმაციო ოპერაციების საფრთხეს. პოლონეთი რჩება უკრაინის ერთ-ერთ მთავარ მოკავშირედ, მაგრამ საზოგადოებრივი კონსენსუსი, რომელიც 2022 წელს თითქმის ერთსულოვანი იყო, შესუსტდა. ეს ცვლილება მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ვარშავისა და კიევის ურთიერთობისთვის, არამედ მთელი ევროპის უკრაინული პოლიტიკისთვისაც.

პოლონეთის საზოგადოებრივი რადიოს ცნობით, ახალი ანგარიშის მიხედვით, პოლონეთში მცხოვრები უკრაინელი მიგრანტები და ლტოლვილები ანტიუკრაინული განწყობების ზრდას ამჩნევენ. ანგარიშის სახელწოდებაა „We Are Not at Home: Ukrainian Migrants and Refugees on Relations with Poles“, ის პოლონურმა არასამთავრობო ორგანიზაციამ Instytut Krytyki Politycznej-მა გამოაქვეყნა, ხოლო ავტორები არიან მიგრაციის მკვლევარი ოლენა ბაბაკოვა და ვარშავის უნივერსიტეტის პროფესორი პშემისლავ სადურა. კვლევა ეფუძნება 25 უკრაინელ მიგრანტთან და ლტოლვილთან სიღრმისეულ ინტერვიუს, მათ შორის 14 ადამიანი ომის შემდეგ ჩავიდა პოლონეთში, ხოლო 11 იქ უფრო ადრე, შრომითი მიგრაციის გზით ცხოვრობდა. ავტორების შეფასებით, თითქმის ყველა რესპონდენტი საუბრობს ანტიუკრაინული განწყობების ზრდაზე, მათ შორის ისინიც, ვინც პოლონეთში ათ წელზე მეტია ცხოვრობს ან უკვე პოლონეთის მოქალაქეა. ეს არ არის მასობრივი რაოდენობრივი გამოკითხვა, მაგრამ არის მნიშვნელოვანი ხარისხობრივი სიგნალი, რომელიც აჩვენებს, როგორ გრძნობს ყოველდღიურ ცხოვრებაში უკრაინული დიასპორა საზოგადოებრივი ატმოსფეროს შეცვლას.

საზოგადოებრივი განწყობების ცვლილებას რაოდენობრივი მონაცემებიც ადასტურებს. პოლონეთის სახელმწიფო კვლევითი ცენტრის, CBOS-ის ბოლო მონაცემებით, უკრაინელი ლტოლვილების მიღებას პოლონელების 48% უჭერს მხარს, ხოლო 46% ეწინააღმდეგება. CBOS აღნიშნავს, რომ ეს ყველაზე ცუდი შედეგია მათი გაზომვების ისტორიაში, რომელიც რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიის შემდეგ დაიწყო. შედარებისთვის, 2022 წლის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ უკრაინელი ლტოლვილების მიღებას პოლონელების 94% უჭერდა მხარს. სამ წელიწადში მხარდაჭერა თითქმის განახევრდა, რაც აჩვენებს, რომ საწყისი სოლიდარობა თანდათან გადაიქცა დაღლილობაში, მოთხოვნაში, რომ დახმარება უფრო მკაცრად დაუკავშირდეს მუშაობას, გადასახადებს და სახელმწიფოს შესაძლებლობებს.

ამ ცვლილებას რამდენიმე მიზეზი აქვს. პირველი არის ომის ხანგრძლივობა. 2022 წელს პოლონელებისთვის უკრაინელების მიღება იყო დაუყოვნებელი ჰუმანიტარული რეაქცია მეზობელი ქვეყნის წინააღმდეგ რუსეთის აგრესიაზე. 2026 წელს იგივე საკითხი უკვე გრძელვადიანი ინტეგრაციის, საბიუჯეტო ხარჯების, სკოლების, ჯანდაცვის, საცხოვრებლის და შრომის ბაზრის თემად იქცა. ევროკომისიის მონაცემებით, პოლონეთში უკრაინიდან დევნილთა სამართლებრივი ყოფნა, დასაქმებაზე, განათლებაზე, ჯანდაცვაზე, სოციალურ დახმარებასა და კოლექტიურ საცხოვრებელზე წვდომასთან ერთად, 2026 წლის 4 მარტამდე გაგრძელდა. ამავე დროს, პოლონეთში შემოიღეს ცვლილებები, მათ შორის 800+ ბავშვთა დახმარების მიბმა მშობლის დასაქმებასთან, ხოლო გამოკითხვების მიხედვით, პოლონელების 58% ფიქრობს, რომ ბავშვთა დახმარებისა და უფასო ჯანდაცვის მისაღებად უკრაინელებისთვის მუშაობა და გადასახადების გადახდა წინაპირობა უნდა იყოს. ეს აჩვენებს, რომ პოლონეთში დისკუსია „დავეხმაროთ თუ არა უკრაინელებს“ ეტაპობრივად იცვლება კითხვით, „როგორ და რა პირობებით დავეხმაროთ“.

მეორე ფაქტორია ეკონომიკური დაძაბულობა. პოლონეთმა უკრაინას დიდი მასშტაბის სამხედრო, ჰუმანიტარული და სოციალური დახმარება გაუწია. პოლონეთის ეროვნული უსაფრთხოების ბიუროს დოკუმენტის მიხედვით, პოლონეთის სამხედრო დახმარება უკრაინისთვის დაახლოებით 15 მილიარდ ზლოტს შეადგენს. იმავე დოკუმენტში წერია, რომ თუ სამხედრო და ლტოლვილთა მხარდაჭერის ხარჯებს მშპ-ის წილში გავაერთიანებთ, პოლონეთი უკრაინის დახმარების მასშტაბით პირველ ადგილზეა. დოკუმენტის მიხედვით, უკრაინელი ლტოლვილების დროებითი დაცვის შენარჩუნების ხარჯი 2022 წელს 4.9 მილიარდი ზლოტი იყო, 2023 წელს კი 2.5 მილიარდი ზლოტი. საჯაროდ დაფინანსებული ჯანდაცვის სერვისებით 1.3 მილიონმა უკრაინელმა ისარგებლა, ხოლო ჯანდაცვის ხარჯმა 4.3 მილიარდ ზლოტს მიაღწია. ეს ხარჯები პოლონეთისთვის პოლიტიკური არგუმენტიც გახდა: დახმარება დიდი იყო, მაგრამ ამ მასშტაბის ხარჯი ხანგრძლივი ომის პირობებში საზოგადოებაში ბუნებრივად აჩენს კითხვას, სად მთავრდება სოლიდარობა და სად იწყება სახელმწიფო რესურსების კონკურენცია.

თუმცა ეკონომიკური სურათი მხოლოდ ხარჯებით არ სრულდება. UNHCR-ის მონაცემებზე დაყრდნობით მომზადებული ანალიზის მიხედვით, 2024 წელს უკრაინელ ლტოლვილებს პოლონეთის მშპ-ზე 2.7%-იანი წმინდა დადებითი გავლენა ჰქონდათ. დასაქმების მაჩვენებელი ერთ წელიწადში 61%-დან 69%-მდე გაიზარდა, ხოლო ლტოლვილები ეკონომიკაში არა მხოლოდ დახმარების მიმღებებად, არამედ დასაქმებულებად, მეწარმეებად და მომხმარებლებად მონაწილეობენ. აქ ჩნდება მთავარი ეკონომიკური წინააღმდეგობა: საზოგადოებრივი განწყობა ხშირად ხედავს ხარჯს, მაგრამ მაკროეკონომიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ უკრაინელების ინტეგრაციამ პოლონეთის ეკონომიკას სამუშაო ძალა, მოხმარება და დამატებითი ზრდა მოუტანა.

ამიტომ ექსპერტების შეფასებით, პოლონეთისთვის ყველაზე დიდი რისკი თავად უკრაინელების ყოფნა კი არა, ინტეგრაციის არასრულფასოვანი მართვაა. თუ უკრაინელები მუშაობენ, იხდიან გადასახადებს, სწავლობენ ენას და თანდათან შედიან მაღალპროდუქტიულ სექტორებში, მათი ეფექტი ეკონომიკისთვის დადებითია. თუ ინტეგრაცია ჩერდება, თუ კვალიფიციური ადამიანები დაბალანაზღაურებად სამუშაოებში რჩებიან, თუ სოციალური პოლიტიკა საზოგადოებისთვის გაუგებარია, მაშინ იზრდება დაძაბულობა, პოლიტიკური პოლარიზაცია და მიგრანტების წინააღმდეგ განწყობები. სწორედ ამიტომ ეკონომიკური პოლიტიკის მთავარი ამოცანა უნდა იყოს არა დახმარების მექანიკური შემცირება, არამედ დახმარების გადაყვანა დასაქმებაზე, კვალიფიკაციის აღიარებაზე, ენის სწავლებაზე და ბავშვების განათლებაზე დაფუძნებულ მოდელში.

მესამე ფაქტორია ისტორიული მეხსიერება და პოლიტიკური კონფლიქტი. ბოლო კვირებში პოლონეთ-უკრაინის ურთიერთობა განსაკუთრებით დაიძაბა მეორე მსოფლიო ომის თემაზე, კონკრეტულად ვოლინის ტრაგედიასთან და უკრაინის სამხედრო ერთეულის სახელწოდებასთან დაკავშირებით. Reuters-ის ცნობით, პოლონეთის პრემიერ-მინისტრმა დონალდ ტუსკმა განაცხადა, რომ უკრაინა ცდილობს დაძაბულობის შემცირებას, მაგრამ ევროკავშირში გაწევრიანების გზაზე მან საკუთარ რთულ ისტორიასთან შერიგება უნდა შეძლოს. ტუსკმა ასევე თქვა, რომ პოლონეთი ფრთხილად უნდა იყოს უკრაინისთვის დამატებითი ფინანსური დახმარების დაპირებისას, რადგან ქვეყანას ევროკავშირის აღმოსავლეთის საზღვრის დაცვის დიდი ვალდებულებები აქვს. ეს განცხადება აჩვენებს, რომ უკრაინის მხარდაჭერა პოლონეთში აღარ არის მხოლოდ უსაფრთხოების საკითხი. ის გადაჯაჭვულია ისტორიულ მეხსიერებასთან, შიდა პოლიტიკურ კონკურენციასთან და ბიუჯეტის პრიორიტეტებთან.

მეოთხე ფაქტორია საინფორმაციო ომი. პოლონეთის სპეციალური სამსახურების კოორდინატორმა ტომაშ სემონიაკმა Reuters-თან თქვა, რომ რუსეთი ცდილობს პოლონელებსა და უკრაინელებს შორის დაძაბულობის გაღვივებას. მისი თქმით, ბოლო კვირებში გაძლიერდა რუსული საინფორმაციო ომი, ტროლები და ბოტები ცდილობენ პოლონურ ონლაინსივრცეში უთანხმოების გამწვავებას, ხოლო რუსული სამსახურებისთვის „ოცნება“ არის პოლონეთსა და უკრაინას შორის მაქსიმალური დაძაბულობა. სემონიაკმა ასევე არ გამორიცხა პროვოკაციების სცენარი, მათ შორის ისეთი თავდასხმა, რომელიც უკრაინელების წინააღმდეგ საზოგადოებრივ განწყობას კიდევ უფრო გაამწვავებს. ეს ნიშნავს, რომ ანტიუკრაინული განწყობების ზრდა მხოლოდ შინაგან სოციალურ პროცესად არ უნდა წავიკითხოთ. ის ასევე უსაფრთხოების საკითხია, რადგან რუსეთს პირდაპირი ინტერესი აქვს, პოლონეთის საზოგადოებაში უკრაინის მხარდაჭერა შეასუსტოს.

პოლონური განწყობების ცვლილება უფრო ძველი სურათის გაგრძელებაცაა. Notes from Poland-ის მიერ მოყვანილი მონაცემებით, რუსეთის სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ უკრაინელების მიმართ პოლონელების დამოკიდებულება მკვეთრად გაუმჯობესდა და 2023 წელს უკრაინელების მიმართ უარყოფითი დამოკიდებულება 17%-მდე შემცირდა. თუმცა შემდეგ ანტიუკრაინული დამოკიდებულებები ისევ გაიზარდა, რაც უკავშირდება თითქმის მილიონამდე დარჩენილ უკრაინელ ლტოლვილს, ეკონომიკურ დავებს და მეორე მსოფლიო ომის ისტორიის გარშემო დაძაბულობას. ეს აჩვენებს, რომ 2022 წლის სოლიდარობა არ იყო მუდმივი პოლიტიკური კაპიტალი. ის საჭიროებდა მუდმივ მართვას, კომუნიკაციას და შედეგების ჩვენებას, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ომი წლების განმავლობაში გაგრძელდა.

ბიზნესმედიისთვის ამ პროცესს რამდენიმე მნიშვნელოვანი ეკონომიკური შედეგი აქვს. პირველი არის შრომის ბაზარი. უკრაინელები პოლონეთში უკვე დიდი სამუშაო ძალაა, განსაკუთრებით მომსახურებაში, ლოგისტიკაში, წარმოებაში, მშენებლობაში, ზრუნვის სექტორში და მცირე ბიზნესში. თუ ანტიუკრაინული განწყობა გაძლიერდება, ნაწილი შეიძლება გადავიდეს სხვა ქვეყნებში, დაბრუნდეს უკრაინაში ან ნაკლებად ინტეგრირდეს პოლონურ ეკონომიკაში. ეს პოლონეთისთვის ნიშნავს სამუშაო ძალის დეფიციტის გაღრმავებას იმ ფონზე, როცა ქვეყანა უკვე დემოგრაფიულ გამოწვევებს განიცდის. მეორე შედეგია მოხმარება. უკრაინელი ლტოლვილები არიან ბინების დამქირავებლები, მომხმარებლები, გადასახადის გადამხდელები და ადგილობრივი ბიზნესის კლიენტები. მათი ეკონომიკური აქტივობის შემცირება ან გასვლა კონკრეტულ ქალაქებსა და სექტორებს დაარტყამს. მესამე შედეგია ინვესტორების სიგნალი: თუ პოლონეთი ვერ ინარჩუნებს სტაბილურ სოციალურ გარემოს, ეს აზიანებს ქვეყნის იმიჯს, როგორც რეგიონული ლოგისტიკური, სამხედრო და ჰუმანიტარული ჰაბისა უკრაინის აღდგენის პროცესში.

ეკონომიკური ეფექტის მარტივი გათვლაც ამას აჩვენებს. თუ UNHCR-ის ანალიზით უკრაინელი ლტოლვილების წმინდა ეფექტი პოლონეთის მშპ-ზე 2.7% იყო, მაშინ მათი ეკონომიკური ინტეგრაციის შესუსტება უკვე მაკროეკონომიკური მნიშვნელობის საკითხია. ეს არ ნიშნავს, რომ პოლონეთის ეკონომიკა მხოლოდ უკრაინელებზე დგას, მაგრამ ნიშნავს, რომ ასეთი მასშტაბის სამუშაო ძალის, მოხმარებისა და გადასახადების წყაროს დაკარგვა არ იქნება ნეიტრალური. ანტიუკრაინული განწყობების ზრდის ყველაზე დიდი ეკონომიკური რისკი ის არის, რომ საზოგადოება შეიძლება მოითხოვდეს ისეთი პოლიტიკის გამკაცრებას, რომელიც მოკლევადიანად პოპულარული ჩანს, მაგრამ გრძელვადიანად ამცირებს სამუშაო ძალას, საგადასახადო შემოსავალს და უკრაინის აღდგენის ბაზარზე პოლონეთის როლს.

პოლიტიკური ეფექტიც არანაკლებ მნიშვნელოვანია. პოლონეთი უკრაინისთვის არის სამხედრო დახმარების, ლოგისტიკის, ენერგეტიკული და ჰუმანიტარული მხარდაჭერის ერთ-ერთი მთავარი დერეფანი. თუ საზოგადოებრივი მხარდაჭერა კიდევ უფრო შემცირდება, ვარშავას გაუჭირდება იმავე მასშტაბის დახმარების შენარჩუნება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა პოლონეთი საკუთარ თავდაცვით ხარჯებს, საზღვრის დაცვას და შიდა სოციალურ პრიორიტეტებს ზრდის. ტუსკის განცხადება ფინანსურ დახმარებაზე სიფრთხილის შესახებ სწორედ ამ პოლიტიკურ რეალობას ასახავს. უკრაინისთვის პოლონური საზოგადოებრივი განწყობა სტრატეგიული რესურსია. თუ ეს რესურსი სუსტდება, სუსტდება არა მხოლოდ ლტოლვილების მდგომარეობა, არამედ უკრაინის სამხედრო და დიპლომატიური ზურგიც.

ექსპერტების შეფასებით, გამოსავალი ვერ იქნება მხოლოდ პროპაგანდასთან ბრძოლა ან მხოლოდ სოციალური დახმარების შეზღუდვა. საჭიროა უფრო რთული მოდელი. პირველ რიგში, პოლონეთის მთავრობამ მკაფიოდ უნდა აჩვენოს, რამდენი ღირს დახმარება, რამდენს აბრუნებენ უკრაინელები ეკონომიკაში გადასახადებით და შრომით, და რომელ სერვისებშია რეალური დატვირთვა. მეორე, უნდა გაძლიერდეს ადგილობრივი ინტეგრაციის პოლიტიკა, განსაკუთრებით სკოლებში, ჯანდაცვაში და საცხოვრებელ ბაზარზე, რადგან დაძაბულობა ხშირად სწორედ ყოველდღიურ კონკურენციაზე ჩნდება. მესამე, ისტორიული საკითხები უნდა გადავიდეს პროფესიულ და დიპლომატიურ ფორმატში, რათა ისინი შიდა პოლიტიკური კამპანიების იარაღად არ იქცეს. მეოთხე, საჭიროა საინფორმაციო უსაფრთხოება, რადგან რუსული დეზინფორმაცია ცდილობს რეალური პრობლემები უფრო მძაფრ და მტრულ ნარატივად გადააქციოს.

საბოლოოდ, პოლონეთში ანტიუკრაინული განწყობების ზრდა არ ნიშნავს, რომ პოლონეთი უკრაინის მოკავშირედ აღარ რჩება. უფრო ზუსტი შეფასება ასეთია: სოლიდარობის პირველი ეტაპი დასრულდა და დაიწყო უფრო რთული ეტაპი, სადაც დახმარება უნდა იყოს ეკონომიკურად ახსნილი, პოლიტიკურად მართვადი და უსაფრთხოების თვალსაზრისით დაცული. პოლონეთის საზოგადოება კვლავ ხედავს უკრაინის მნიშვნელობას რუსეთის შეკავებაში, მაგრამ უფრო მეტად ითხოვს წესებს, კონტროლს და ხარჯების სამართლიან განაწილებას. თუ ვარშავა და კიევი ამ პროცესს სწორად მართავენ, უკრაინელი ლტოლვილები პოლონეთისთვის შეიძლება დარჩნენ ეკონომიკურ რესურსად და სტრატეგიულ კავშირად. თუ პროცესი პოლიტიკური პოლარიზაციისა და დეზინფორმაციის გავლენით წავა, პოლონეთ-უკრაინის ურთიერთობაში ყველაზე სუსტი წერტილი შეიძლება სწორედ საზოგადოებრივი ნდობა გახდეს.

წყაროები: