წარმოიდგინეთ დილა, როდესაც ბაღში ხეხილი ისევ ყვავის, მაგრამ ყვავილებთან ფუტკრების ზუზუნი აღარ ისმის. სეზონის ბოლოს კი ხეები გაცილებით ნაკლებ ნაყოფს ისხამს, ზოგი მცენარე გამრავლებას ვეღარ ახერხებს, ხოლო მაღაზიებში ხილისა და სხვა პროდუქტების ფასი იზრდება.
ფუტკრების გაქრობა მხოლოდ თაფლის დაკარგვას არ ნიშნავს. ეს შეიძლება შეეხოს სოფლის მეურნეობას, ეკოსისტემების მდგრადობასა და ჩვენს ყოველდღიურ კვებას. თუმცა, მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ: ფუტკრების გარეშე დედამიწაზე ყველა მცენარე არ გაქრება და კაცობრიობაც საკვების გარეშე მყისიერად არ დარჩება. შედეგები გაცილებით რთული და არათანაბარი იქნება.
რა შეიცვლება, თუ ფუტკრები სრულად გაქრებიან? განვიხილოთ ხუთი მთავარი საკითხი.
1. რატომ არიან ფუტკრები ასე მნიშვნელოვანი მცენარეებისთვის ❓
ფუტკრები ყვავილიდან ყვავილზე გადააქვთ მტვერი, რაც ბევრ მცენარეს განაყოფიერებასა და თესლისა და ნაყოფის წარმოქმნაში ეხმარება. ამ პროცესს დამტვერვა ეწოდება.
ფუტკრები ერთადერთი დამმტვერავი ორგანიზმები არ არიან - ამ ფუნქციას ასრულებენ სხვა მწერებიც, მათ შორის პეპლები, ბუზები და ხოჭოები, ასევე ზოგიერთი ფრინველი და ღამურა. თუმცა ფუტკრები მსოფლიოში ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი დამმტვერავი ჯგუფია.
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის (FAO) მონაცემებით, მსოფლიოში საკვებად მოყვანილი კულტურების სახეობების დაახლოებით 75% გარკვეულწილად დამოკიდებულია ცხოველებით, მათ შორის მწერებით, დამტვერვაზე. ეს არ ნიშნავს, რომ საკვების წარმოების 75% მთლიანად ფუტკრებზეა დამოკიდებული - ბევრი კულტურა დამტვერვის გარეშეც იზრდება, ზოგს კი ქარი ან სხვა ორგანიზმები ეხმარება.
მაგრამ თუ ყველა ფუტკარი გაქრება, მცენარეების მნიშვნელოვანი ნაწილის გამრავლება გართულდება. ზოგი კულტურა ნაკლებ ნაყოფს გამოიღებს, ზოგიერთის მოსავალი კი მკვეთრად შემცირდება.
2. რა დაემართება სოფლის მეურნეობასა და ჩვენს საკვებს ❓
ფუტკრების გაქრობის ერთ-ერთი ყველაზე შესამჩნევი შედეგი ხილის, თხილეულისა და ზოგიერთი ბოსტნეულის წარმოებაზე აისახება.
განსაკუთრებით მოწყვლადი იქნება ისეთი კულტურები, როგორიცაა:
- ვაშლი, მსხალი და ალუბალი;
- ნუში და ზოგიერთი სხვა თხილეული;
- გოგრა და ნესვი;
- კენკროვანი კულტურების ნაწილი;
- კაკაო და ყავის ზოგიერთი სახეობა.
ზემოქმედება ყველა კულტურაზე ერთნაირი არ იქნება. მაგალითად, ხორბალი, ბრინჯი და სიმინდი ძირითადად ქარის საშუალებით ან სხვა მექანიზმებით მრავლდება, ამიტომ ფუტკრების გაქრობა მათზე ისეთივე პირდაპირ გავლენას არ მოახდენს, როგორც ბევრ ხეხილოვან კულტურაზე.
მიუხედავად ამისა, საკვების წარმოების შემცირება შეიძლება სოფლის მეურნეობის მთელ სისტემაზე აისახოს. ფერმერებს ნაკლები მოსავალი ექნებათ, გაიზრდება ზოგიერთი პროდუქტის წარმოების ხარჯი და შესაძლოა ფასებიც მოიმატოს.
ამასთან, პრობლემა მხოლოდ კალორიების რაოდენობა არ იქნება. ხილის, თხილეულისა და სხვა დამტვერვაზე დამოკიდებული პროდუქტების შემცირებამ შეიძლება კვების მრავალფეროვნებაც შეამციროს და ვიტამინებისა თუ სხვა მნიშვნელოვანი საკვები ნივთიერებების მიღება გაართულოს.
3. დაიწყება თუ არა ეკოლოგიური დომინოს ეფექტი ❓
ფუტკრები მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო კულტურებს არ ეხმარებიან. ისინი მრავალი ველური მცენარის გამრავლებაშიც მონაწილეობენ.
თუ ფუტკრები გაქრებიან, ზოგიერთი ველური მცენარე ნაკლებ თესლსა და ნაყოფს წარმოქმნის. დროთა განმავლობაში შესაძლოა შემცირდეს მათი პოპულაციები, შეიცვალოს მცენარეული საფარი და გაუარესდეს იმ ცხოველების მდგომარეობაც, რომლებიც ამ მცენარეებით იკვებებიან ან მათ შორის ცხოვრობენ.
მაგალითად, თუ კონკრეტულ ეკოსისტემაში დამტვერვაზე დამოკიდებული მცენარეები შემცირდება, შეიძლება ნაკლები საკვები დარჩეს ზოგიერთი მწერისთვის, ფრინველისთვისა და ძუძუმწოვრისთვის. ამ ცვლილებებმა კი სხვა სახეობებზეც იმოქმედოს.
IPBES-ის შეფასებით, ველური ყვავილოვანი მცენარეების თითქმის 90% ცხოველებით დამტვერვაზე გარკვეულწილად არის დამოკიდებული. ეს მონაცემი ეხება ყველა დამმტვერავის როლს და არა მხოლოდ ფუტკრებს.
ეკოლოგიური შედეგები ყველგან ერთნაირი არ იქნება: ზოგიერთ მცენარეს სხვა დამმტვერავები დაეხმარებიან, ზოგიერთს კი თვითდამტვერვა ან ქარის საშუალებით გამრავლება შეუძლია. თუმცა ფუტკრების სრული გაქრობა ბუნებრივი სისტემების მდგრადობას მნიშვნელოვან საფრთხეს შეუქმნიდა.
4. გაქრება თუ არა თაფლი და მოგვიწევს თუ არა ხელოვნური დამტვერვა ❓
ფუტკრების გაქრობის შემთხვევაში გაქრება მათ მიერ წარმოებული თაფლიც. დაზარალდება მეფუტკრეობა და მასთან დაკავშირებული საქმიანობა - მათ შორის ფუტკრის ცვილისა და სხვა პროდუქტების წარმოება.
მაგრამ ყველაზე რთული პრობლემა დამტვერვის ჩანაცვლება იქნება.
ზოგიერთ კულტურაში ადამიანებს შეუძლიათ ყვავილების ხელით დამტვერვა. ასევე არსებობს მექანიკური და სხვა ტექნოლოგიური მეთოდები, თუმცა მათი გამოყენება შრომატევადი და ძვირია და ყველა ეკოსისტემაში ან კულტურაში პრაქტიკული ვერ იქნება.
გარდა ამისა, ფუტკრების როლი მხოლოდ ყვავილიდან ყვავილზე მტვრის გადატანა არ არის. ისინი ბუნებრივ გარემოში მრავალ მცენარეს ეხმარებიან, ხოლო ველური სახეობების დამტვერვის ხელოვნურად ჩანაცვლება გაცილებით რთულია.
ამიტომ ტექნოლოგია გარკვეულ პრობლემებს შეამსუბუქებდა, მაგრამ ფუტკრების სრულ გაქრობას სრულად ვერ ჩაანაცვლებდა.
5. რატომ არის ფუტკრების გაქრობა გლობალური საფრთხე და რისი გაკეთება შეგვიძლია ❓
ფუტკრების რაოდენობასა და მრავალფეროვნებაზე უარყოფითად შეიძლება იმოქმედოს რამდენიმე ფაქტორმა:
- ბუნებრივი ჰაბიტატების განადგურებამ და ფრაგმენტაციამ;
- პესტიციდების არასწორმა ან ჭარბმა გამოყენებამ;
- კლიმატის ცვლილებამ;
- დაავადებებმა და პარაზიტებმა;
- მონოკულტურულმა სოფლის მეურნეობამ, რომელიც ფუტკრებს საკვებისა და თავშესაფრის მრავალფეროვან წყაროებს უზღუდავს.
ფუტკრების ყველა სახეობა ერთნაირი საფრთხის წინაშე არ დგას და მათი მდგომარეობა რეგიონების მიხედვით განსხვავდება. თუმცა დამმტვერავების შემცირება უკვე მნიშვნელოვანი გარემოსდაცვითი პრობლემაა.
მათი დასაცავად შეგვიძლია:
- დავრგოთ ადგილობრივი, ფუტკრებისთვის სასარგებლო ყვავილოვანი მცენარეები;
- შევამციროთ პესტიციდების გამოყენება და საჭიროების შემთხვევაში გამოვიყენოთ ისინი უსაფრთხოების წესების დაცვით;
- შევინარჩუნოთ ყვავილოვანი მდელოები და ბუნებრივი ჰაბიტატები;
- მხარი დავუჭიროთ მდგრად სოფლის მეურნეობასა და პასუხისმგებლობიან მეფუტკრეობას;
- არ გავანადგუროთ ფუტკრებისა და სხვა დამმტვერავების ბუნებრივი საცხოვრებელი გარემო.
თუ დედამიწაზე ყველა ფუტკარი გაქრება, პლანეტაზე სიცოცხლე მყისიერად არ შეწყდება, მაგრამ შედეგები შეიძლება ძალიან მძიმე იყოს. შემცირდება ზოგიერთი მნიშვნელოვანი საკვები კულტურის მოსავალი, გაძვირდება გარკვეული პროდუქტები, გაუარესდება კვების მრავალფეროვნება და დაირღვევა ბუნებრივი ეკოსისტემების ნაწილი.
ფუტკრების დაცვა მხოლოდ თაფლის შენარჩუნებას არ ნიშნავს. ეს არის ზრუნვა იმ ბუნებრივ პროცესებზე, რომლებიც ჩვენს საკვებს, ბიომრავალფეროვნებასა და გარემოს მდგრადობას უზრუნველყოფს.
ფუტკრების გარეშე სამყარო არ შეწყვეტს არსებობას, მაგრამ ის შეიძლება გაცილებით ღარიბი, ნაკლებად მრავალფეროვანი და ადამიანისთვის უფრო რთული საცხოვრებელი გახდეს.
