ნიდერლანდელი მეცნიერების იდეა ბერინგის სრუტის ხელოვნურად გადაკეტვის შესახებ ჯერ რეალური საინვესტიციო პროექტი არ არის, თუმცა უკვე იქცა ერთ-ერთ ყველაზე ხმაურიან მაგალითად იმისა, როგორ გადადის კლიმატის კრიზისი მხოლოდ გარემოსდაცვითი საკითხიდან ეკონომიკური, ინფრასტრუქტურული და უსაფრთხოების პოლიტიკის სფეროში.

უტრეხტის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა, იელე სოონსმა და ჰენკ დეიკსტრამ, ჟურნალ Science Advances-ში გამოაქვეყნეს კვლევა, რომლის მიხედვითაც ბერინგის სრუტის, ანუ ალასკასა და ჩუკოტკის ნახევარკუნძულს შორის დაახლოებით 80-კილომეტრიანი საზღვაო გასასვლელის ხელოვნურმა გადაკეტვამ, გარკვეულ პირობებში, შესაძლოა ხელი შეუწყოს ატლანტიკური მერიდიონალური ცირკულაციის სტაბილიზაციას. ეს სისტემა, რომელსაც ხშირად გლობალური კლიმატის ერთ-ერთ მთავარ „კონვეიერს“ უწოდებენ, ტროპიკებიდან ჩრდილოეთისკენ თბილ და მარილიან წყალს გადააქვს, შემდეგ კი გაცივებული წყალი სიღრმეში ეშვება და უკან ბრუნდება. სწორედ ამ მექანიზმს აქვს დიდი გავლენა ევროპის, განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ევროპის შედარებით რბილ კლიმატზე.

მეცნიერების იდეა ეფუძნება იმ ლოგიკას, რომ ბერინგის სრუტე წყნარი ოკეანიდან ჩრდილოეთის ყინულოვან ოკეანეში შედარებით მტკნარი წყლის გადასვლას უწყობს ხელს. შემდეგ ეს წყალი ატლანტიკასაც აღწევს და ჩრდილოეთ ატლანტიკაში მარილიანობის ბალანსზე მოქმედებს. თუ ზედმეტი მტკნარი წყალი ატლანტიკურ სისტემაში ხვდება, წყლის სიმკვრივე მცირდება, ჩაძირვის პროცესი სუსტდება და AMOC-ის მუშაობა ფერხდება. მოდელირების მიხედვით, თუ სრუტე დროულად დაიხურება და AMOC ჯერ კიდევ საკმარისად ძლიერია, სისტემას შეიძლება დამატებითი სტაბილურობა მიეცეს. თუმცა კვლევის ავტორები პირდაპირ ამბობენ, რომ ეს მხოლოდ კონცეფციის დონეზე არსებული მოდელია და არა მზადყოფნაში მყოფი საინჟინრო პროექტი. მათი შეფასებით, არასწორ დროს განხორციელებულმა ჩარევამ შეიძლება საპირისპირო შედეგიც გამოიწვიოს და ცირკულაცია კიდევ უფრო დაასუსტოს.

ეკონომიკური კუთხით, საკითხის მნიშვნელობა იმაშია, რომ AMOC-ის შესუსტება ან კოლაფსი მხოლოდ კლიმატის პრობლემა არ იქნებოდა. მაქს პლანკის საზოგადოების მიერ გამოქვეყნებული კვლევითი შეფასებით, ჩრდილოეთ ატლანტიკური ცირკულაციის დასუსტებამ 2100 წლამდე შეიძლება რამდენიმე ტრილიონი ევროს დამატებითი ეკონომიკური ხარჯი გამოიწვიოს, რადგან ოკეანე ნაკლებ ნახშირორჟანგს შთანთქავს, ატმოსფეროში მეტი CO₂ რჩება და კლიმატის ცვლილებით გამოწვეული ზიანი იზრდება. ეს ნიშნავს მეტ ექსტრემალურ ამინდს, გვალვებს, წყალდიდობებს, ენერგოსისტემებზე ზეწოლას, სოფლის მეურნეობის რისკებს, დაზღვევის ხარჯების ზრდას და ინფრასტრუქტურის დამატებით დატვირთვას.

თავად ბერინგის სრუტის დამბის ბიუჯეტი ოფიციალურად დათვლილი არ არის. არც უტრეხტის უნივერსიტეტი და არც კვლევის ავტორები არ საუბრობენ დამტკიცებულ ღირებულებაზე, სამშენებლო გრაფიკზე ან ინვესტორზე. შესაბამისად, დღეს ამ პროექტს არ ჰყავს არც სახელმწიფო დამფინანსებელი, არც საერთაშორისო კონსორციუმი და არც კერძო ინვესტორი. საუბარია სამეცნიერო მოდელზე, რომელიც აჩვენებს შესაძლო შედეგებს, მაგრამ არ ითვლის პროექტის სრულ კაპიტალურ ღირებულებას. ანალიტიკოსების შეფასებით, ასეთი ინფრასტრუქტურა, 80 კილომეტრი სიგანის, უკიდურესად რთულ არქტიკულ გარემოში, რუსეთისა და ამერიკის შეერთებული შტატების გეოპოლიტიკურ ზონებს შორის, პრაქტიკულად უპრეცედენტო მასშტაბის პროექტი იქნებოდა და მისი ღირებულება, სავარაუდოდ, ათეულობით ან ასეულობით მილიარდ დოლარს მიაღწევდა. თუმცა ეს მხოლოდ ანალიტიკური დაშვებაა და არა ოფიციალური ბიუჯეტი.

ფინანსური სირთულის გარდა, პროექტს აქვს გეოპოლიტიკური ფასი. ბერინგის სრუტე ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და რუსეთს შორის მდებარეობს, რაც ნებისმიერ ტექნიკურ გადაწყვეტილებას საერთაშორისო შეთანხმების, უსაფრთხოების გარანტიების, საზღვაო სამართლის, ეკოსისტემების დაცვისა და ადგილობრივი მოსახლეობის ინტერესების საკითხებთან აკავშირებს. დღეს, როდესაც დასავლეთსა და რუსეთს შორის ურთიერთობა მკვეთრად დაძაბულია, ასეთი ტიპის ერთობლივი ინფრასტრუქტურული პროექტი პოლიტიკურად თითქმის წარმოუდგენელია. სწორედ ამიტომ სპეციალისტები მას უფრო „უკიდურესი სცენარის“ განხილვად აფასებენ, ვიდრე უახლოესი ათწლეულის საინვესტიციო გეგმად.

ეკოლოგიური რისკებიც არანაკლებ მნიშვნელოვანია. ბერინგის სრუტე ვეშაპების, სელაპების, მორჟების და სხვა ზღვის ცხოველების მიგრაციის გზაა. წყლის დინებების, ტემპერატურისა და მარილიანობის ცვლილებამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს არა მხოლოდ არქტიკულ ეკოსისტემებზე, არამედ თევზჭერაზე, სანაპირო თემებზე და საზღვაო ბიომრავალფეროვნებაზე. ამიტომ ექსპერტები ხაზს უსვამენ, რომ მსგავს გეოინჟინერიულ იდეებს შეიძლება ჰქონდეს არა მხოლოდ ფინანსური, არამედ სამართლებრივი და სოციალური კომპენსაციის უზარმაზარი ფასი.

ამ თემის აქტუალობას აძლიერებს ისიც, რომ AMOC-ის შესაძლო კოლაფსს უკვე უსაფრთხოების პოლიტიკის ჭრილში განიხილავენ. ისლანდიამ ატლანტიკური ცირკულაციის შესაძლო collapse ეროვნულ უსაფრთხოებასთან დაკავშირებულ რისკად და ეგზისტენციურ საფრთხედ შეაფასა. ისლანდიის მთავრობა სწავლობს გავლენას ენერგეტიკაზე, სასურსათო უსაფრთხოებაზე, ინფრასტრუქტურასა და საერთაშორისო ტრანსპორტზე. დიდი ბრიტანეთი კი კლიმატური გარდამტეხი წერტილების შესასწავლად 81 მილიონ ფუნტზე მეტს მიმართავს.

ბიზნესმედიისთვის მთავარი დასკვნა ის არის, რომ ბერინგის სრუტის დამბა დღეს არ არის საინვესტიციო პროექტი, რომლის ბიუჯეტი, ტენდერი ან დამფინანსებელი არსებობს. ეს არის მაღალრისკიანი გეოინჟინერიული კონცეფცია, რომელმაც აჩვენა, რამდენად ძვირი შეიძლება გახდეს კლიმატური სისტემების ჩამოშლა გლობალური ეკონომიკისთვის. სპეციალისტების შეფასებით, თუ AMOC-ის შესუსტება ტრილიონობით ევროს ეკონომიკურ ზიანს ქმნის, მომავალში სახელმწიფოები და საერთაშორისო ინსტიტუტები უფრო აქტიურად დაიწყებენ არა მხოლოდ ემისიების შემცირებაზე, არამედ კლიმატური რისკების საინჟინრო მართვაზე საუბარს. თუმცა ამავე ექსპერტების აზრით, ასეთი იდეები ვერ ჩაანაცვლებს მთავარ ამოცანას, სათბურის აირების შემცირებას, რადგან გეოინჟინერია შეიძლება იყოს მხოლოდ უკიდურესი რეზერვი, არა ეკონომიკური განვითარების სტრატეგია.

წყაროები: